Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện

Xuất thân trong một gia đình khoa bảng Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Thân phụ của ông là cụ Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm, làm Thượng thư Bộ Lễ triều đình nhà Nguyễn. Tốt nghiệp bác sĩ nội trú ở Pháp năm 1941, nhưng ông đã chọn con đường đi theo cách mạng, kháng chiến và hoạt động tại Pháp. Năm 1952, chính quyền Pháp ra quyết định trục xuất ông ra khỏi lãnh thổ, vin vào bệnh tật, ông tiếp tục hoạt động thêm 11 năm. Năm 1963, theo lời hiệu triệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông đã về Việt Nam và được phân công làm Ủy viên Ban Liên lạc Văn hóa đối ngoại… Trong 15 năm (1976 -1193) là giai đoạn lịch sử hết sức quan trong của Đảng, ông đã gửi một loạt kiến nghị, tham luận tới các cơ quan, lãnh đạo Trung ương (T.Ư) Đảng và Chính phủ.

Với tầm nhìn rộng mở, trí tuệ uyên bác, nhiều ý kiến tâm huyết của ông đã được Đảng, Nhà nước tiếp thu trong việc chỉnh đốn Đảng và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Trí tuệ lớn, nhân cách lớn

Năm 1940, ông tham gia phong trào nước chống thực dân Pháp, do hoạt động bí mật trong môi trường gian khổ, ông mắc bệnh lao phổi. Tại Pháp, ông phải mổ tới 7 lần, cắt 8 xương sườn và 3/4 lá phổi. Y học Pháp tiên lượng ông chỉ có thể sống được vài năm; vậy mà ông đã tập luyện để sống đến 84 tuổi. Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã chứng minh khả năng kỳ diệu của con người.

Năm 1997, ông được thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhất. Đó là phần thưởng cho một người yêu nước, cho trí tuệ, đóng góp của một nhà cải cách.

Ông đã an nghỉ trong nghĩa trang Mai Dịch bên cạnh các bậc Cách mạng tiền bối, là sự ghi nhận của dân, của nước đối với tấm lòng son sắt của ông.

Nhiều tỉnh thành, như TPHCM, Đà Nẵng, Nha Trang… có con đường mang tên ông, nhằm ghi nhận công lao to lớn của ông, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về thân thế, con người và những cống hiến của ông.

Trong cuốn hồi ký “Nguyễn Khắc Viện – Ước mơ và hoài niệm”, còn ghi lại hành trình cuộc đời đầy hào khí của ông. Tháng 8/1978, ông gửi kiến nghị lên Bộ Chính trị yêu cầu phát huy dân chủ, khơi dậy tinh thần độc lập suy nghĩ, được bày tỏ ý kiến của mọi người; về đổi mới chính sách tiền lương. Tháng 12/1978, ông gửi kiến nghị lên T.Ư đề nghị bỏ đặc quyền, đặc lợi. Năm 1981, ông gửi lên Quốc hội kiến nghị 7 điểm, đề nghị báo chí phải có tiếng nói đa chiều, đề nghị tăng cường phản ánh dư luận và ý kiến của nhân dân. Những ý kiến của ông thường thẳng băng vào những vấn đề rất cụ thể, rất nhiều lần gặp những phản ứng nhưng phần lớn đều được tiếp thu, điều chỉnh.

“Chúng ta đã và đang chứng kiến những diễn biến phức tạp của đất nước khi chuyển sang nền kinh tế thị trường; chứng kiến cảnh báo về sự hoành hành của các nhóm lợi ích, sự thiếu kiểm soát dẫn đến những hậu quả đối với nền kinh tế, tài nguyên, môi trường của đất nước...”, ông đã viết.

Trong 20 năm cuối đời, Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã viết 30 bản kiến nghị gửi lên T.Ư Đảng và Quốc hội, hàng trăm bài báo, không ngừng nghỉ phấn đấu cho một nền chính trị mà người dân có quyền làm chủ cuộc sống của mình theo tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh; cổ vũ hội nhập quốc tế; cổ vũ đổi mới một cách sâu rộng, toàn diện.

Di sản văn hoá của Nguyễn Khắc Viện

Nguyễn Khắc Viện có hai tư tưởng lớn. Một là, lợi ích, tinh thần dân tộc phải hài hòa với lợi ích, tinh thần quốc tế. Hai là, văn hóa có tầm quan trọng đặc biệt trong sự phát triển của nhân loại.

“Lúc Chủ tịch Hồ Chí Minh mất đi, việc dịch di chúc của Bác rất rắc rối. Một số vị không thông thạo các từ ngữ nhưng lại góp ý nên dịch thế này, thế kia, tôi không chấp nhận… Đồng chí nào muốn tôi sửa thì ký vào đây, tôi sẽ sửa, nếu không thì tôi làm theo cách của tôi. Nhưng rồi mọi việc cũng xong, cũng trôi qua cả…”, ông kể lại trong cuốn hồi ký.

Cùng với việc viết báo, làm phim, hoạt động khoa học, tiếp xúc, đoàn kết với các trí thức lớn trên thế giới, ông còn là dịch giả, tác giả, soạn giả nhiều cuốn sách có giá trị như dịch Truyện Kiều sang tiếng Pháp; Khảo cứu về Cách mạng Việt Nam; Việt Nam, thiên lịch sử dài; Tuyển tập văn học Việt Nam; Kể chuyện đất nước; Bàn về đạo Nho; Ước mơ và hoài niệm; Sức khỏe, bệnh tật và tâm lý; Từ sinh lý đến dưỡng sinh; Từ điển tâm lý…

Năm 1992, ông được Viện Hàn lâm Pháp trao giải thưởng Grand prix de la Francophonie, cho người nước ngoài đã sử dụng tích cực và có hiệu quả tiếng Pháp.

Theo ông: “Chỉ có những sản phẩm văn hóa mới in đậm dấu ấn của bản sắc dân tộc, chỉ quá trình giao lưu văn hóa mới có thể tạo nên sự đồng cảm sâu sắc, bền vững giữa các dân tộc, làm cho sự giao tiếp không bị rối nhiễu, ngăn cách bởi bao nhiêu điều kỳ thị, hiểu lầm, hận thù từ bao đời”.

Trong kiến nghị với Đại hội Đảng VI năm 1986, BS.Nguyễn Khắc Viện đã viết: “… Cán bộ lãnh đạo khi đã thiếu năng lực rất dễ sa vào bệnh lạm dụng quyền lực. Trước hết muốn cho cơ quan đơn vị, địa phương của mình có một bộ máy đông đảo gồm những người chỉ biết tuân lệnh; dễ sa vào công thức, nghi thức, chi tiêu vào lễ tiết nhiều hơn là vào công tác. Những cán bộ lãnh đạo như vậy khó mà tránh khỏi sự cám dỗ về vật chất. Không đủ năng lực mà vẫn giữ chức vụ quan trọng tất nhiên dẫn đến tệ báo cáo láo lên trên, trù dập những người trung thực bên dưới, rồi sa đọa vì hưởng thụ. Đã đến lúc phải đặt vấn đề thay thế hàng loạt cán bộ lãnh đạo ở tất cả các cấp, kể cả những người đã có một quá trình vẻ vang. Thay đổi nhân sự một cách mạnh dạn chính là một tín hiệu gây tín nhiệm…".

Về con đường phát triển, xác định cần vượt lên chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, xây dựng xã hội dân chủ, kinh tế thị trường văn minh.Về cơ chế, bộ máy, theo ông, phải thay đổi nhân sự một cách mạnh dạn để gây tín nhiệm. Và đặc biệt quan trọng là nhận thức và đấu tranh cho dân chủ. Dân chủ theo ông là nguyện vọng của mọi người (trừ những kẻ độc tài). Nó không phải là xu thế riêng của cách mạng tư sản hay cách mạng XHCN. Và cũng như Bác Hồ đã viết trong Tuyên ngôn Độc lập.

Nghiêm Lan