Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu xây dựng quy trình canh tác phù hợp từng tiểu vùng sản xuất, giữ nguyên các nguyên tắc cốt lõi của quy trình chung. Ảnh: Phú Đức.

Chất lượng vùng lúa gắn với an ninh lương thực

Quyết định số 1490/QĐ-TTg ngày 27/11/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, xác định sản xuất lúa gạo của vùng có vai trò nòng cốt bảo đảm an ninh lương thực quốc gia. Xây dựng vùng chuyên canh gắn với tổ chức lại sản xuất, nâng giá trị toàn chuỗi và thích ứng biến đổi khí hậu.

Trong định hướng ấy, hiệu quả Đề án cần được nhìn từ khả năng duy trì sản xuất bền vững, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo đảm sinh kế người trồng lúa. Đây cũng là những vấn đề được trao đổi tại Hội thảo tham vấn phương pháp xây dựng quy trình canh tác theo tiểu vùng sản xuất và lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027-2030, do Hiệp hội ngành hàng Lúa gạo Việt Nam và Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) chủ trì tổ chức.

Tại hội thảo số liệu tổng hợp trong bài đề dẫn của IRRI cho thấy, đến tháng 8/2026, khoảng 421.000 ha tham gia Đề án, nhưng khoảng 68.000 ha, tương đương 16%, đáp ứng đầy đủ tiêu chí. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu phân định diện tích tham gia với diện tích đạt chuẩn. Các mô hình cho thấy tiềm năng tiết kiệm giống, nước, tăng năng suất, lợi nhuận và giảm phát thải, song hiệu quả khác nhau theo địa điểm, mùa vụ.

TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia cao cấp của IRRI, nêu cách tiếp cận ưu tiên chất lượng trước khi mở rộng quy mô. Theo ông, lộ trình phải bắt đầu từ dữ liệu nền, đánh giá giới hạn về thủy lợi, máy móc, nhân lực và liên kết sản xuất để xác lập mốc hằng năm. Nơi đủ điều kiện có thể triển khai trước; nơi còn thiếu cần được đầu tư đúng điểm nghẽn. Kết quả mở rộng phải đo lường, kiểm chứng được.

Nhân rộng một triệu héc-ta lúa phải rõ điều kiện thực hiện

Ông Lê Thanh Tùng, Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam, phân tích những vướng mắc khi áp dụng quy trình chung: Có nơi khó giảm lượng giống, khó tưới ngập khô xen kẽ hoặc đưa rơm rạ khỏi ruộng. Những phản ánh ấy cần được xem xét theo địa phương, mùa vụ, giống lúa và điều kiện tự nhiên cụ thể. Việc điều chỉnh phải có căn cứ khoa học, giữ nguyên các nguyên tắc cốt lõi của quy trình chung.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ đề xuất nhân rộng diện tích lúa chất lượng cao và phát thải thấp dựa trên mức độ sẵn sàng của từng vùng sản xuất. Ảnh: Phú Đức.

Theo ông Tùng, cần xây dựng quy trình cho từng tiểu vùng sản xuất, bởi phạm vi tiểu vùng sinh thái còn quá rộng đối với biện pháp canh tác cụ thể. Thông cáo Hội thảo cũng chỉ rõ, vùng đất phèn cần chú ý rủi ro khi rút nước quá sâu; vùng ven biển phải ưu tiên thời vụ và nguồn nước thích ứng độ mặn. Các điều chỉnh cần được kiểm chứng trên đồng ruộng trước khi nhân rộng.

Thực tế tại TP Cần Thơ, bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố cho biết, diện tích tham gia Đề án đạt trên 170.877 ha với 171 tổ hợp tác và hợp tác xã; khoảng 34.000 ha đã có đánh giá. Bà đề xuất phân nhóm sản xuất theo đất đai, nguồn nước, thủy lợi, thời vụ và hệ thống canh tác, không chỉ theo địa giới hành chính. Lộ trình phải xét năng lực hợp tác xã, cơ giới hóa, dịch vụ kỹ thuật và liên kết doanh nghiệp.

Các đại biểu tham dự Hội thảo tham vấn phương pháp xây dựng quy trình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp theo tiểu vùng sản xuất, định hướng lộ trình nhân rộng giai đoạn 2027–2030. Ảnh: Phú Đức.

Về trách nhiệm tổ chức thực hiện, Quyết định số 1490/QĐ-TTg giao UBND các tỉnh, thành phố xác định vùng đạt tiêu chí, xây dựng kế hoạch, bố trí kinh phí hoàn thiện điều kiện triển khai; hỗ trợ hợp tác xã, đào tạo nhân lực, nâng cấp hạ tầng và báo cáo kết quả hằng năm. Đây là căn cứ đối chiếu giữa kế hoạch mở rộng với điều kiện bảo đảm, qua đó theo dõi hiệu quả nguồn lực dành cho Đề án.

Sau Hội thảo, các bên tiếp tục hoàn thiện phương pháp đánh giá chung để địa phương rà soát dữ liệu, xác định vùng ưu tiên và lộ trình từng năm. Với quy mô một triệu héc-ta, chất lượng canh tác, thu nhập nông dân và kết quả giảm phát thải là những thước đo cần theo dõi đồng thời, gắn chuyển đổi sản xuất của toàn vùng với nhiệm vụ bảo đảm an ninh lương thực.