ThS Nguyễn Sỹ Giao trình bày nội dung nghiên cứu. Ảnh: TH

Ngày 4/5, Trường Cán bộ Thanh tra đã tổ chức hội thảo hoàn thiện đề cương nghiên cứu đề tài khoa học cấp bộ “Xác định hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật qua hoạt động thanh tra”, do ThS Nguyễn Sỹ Giao làm chủ nhiệm.

Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và kiểm soát quyền lực ngày càng được đặt ra mạnh mẽ, việc xác định hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật qua hoạt động thanh tra đã trở thành một vấn đề mang tính thời sự, cấp thiết.

ThS Nguyễn Sỹ Giao cho biết, thông qua hoạt động thanh tra, các hạn chế, bất cập trong quản lý cũng như hành vi vi phạm pháp luật của tổ chức, cá nhân được phát hiện, xử lý kịp thời.

Những năm gần đây, hoạt động thanh tra ngày càng khẳng định vai trò như một công cụ kiểm soát quyền lực hiệu quả, góp phần siết chặt kỷ luật, kỷ cương, phòng chống tham nhũng, tiêu cực và củng cố niềm tin của Nhân dân.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn cũng cho thấy không ít khó khăn, đặc biệt là trong việc xác định hậu quả của hành vi vi phạm.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: TH

Theo ThS Nguyễn Sỹ Giao, hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật không chỉ dừng lại ở thiệt hại vật chất có thể định lượng bằng tiền, mà còn bao gồm những thiệt hại phi vật chất như ảnh hưởng đến uy tín cơ quan, trật tự quản lý, niềm tin xã hội.

“Việc xác định chính xác hậu quả có ý nghĩa pháp lý đặc biệt quan trọng, là cơ sở để phân định ranh giới giữa vi phạm hành chính, vi phạm kỷ luật hay tội phạm, từ đó quyết định hình thức xử lý phù hợp”, ông Giao nói.

Từ góc độ pháp luật, ông Giao cho rằng, việc Luật Thanh tra năm 2022 và tiếp đó là Luật Thanh tra năm 2025 đã chính thức quy định yêu cầu xác định rõ tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi vi phạm là một bước tiến quan trọng. Điều này cho thấy nhận thức về vai trò của hoạt động thanh tra đã có sự chuyển biến căn bản.

Tuy nhiên, quy định hiện hành vẫn mang tính nguyên tắc chung, chưa có hướng dẫn cụ thể về tiêu chí, phương pháp hay quy trình thực hiện. Các văn bản dưới luật chủ yếu tập trung vào thủ tục hành chính, chưa đi sâu vào nội dung chuyên môn này.

Ông Giao cũng cho rằng, cơ quan thanh tra hiện có nghĩa vụ pháp lý phải xác định hậu quả, nhưng lại thiếu công cụ pháp lý và phương pháp cụ thể để thực hiện. Đây là khoảng trống cần sớm được lấp đầy.

Không chỉ vậy, hệ thống pháp luật chuyên ngành trong nhiều lĩnh vực cũng chưa cung cấp đầy đủ căn cứ để xác định hậu quả, đặc biệt là đối với các thiệt hại gián tiếp hoặc phi vật chất. Điều này khiến việc áp dụng trong thực tiễn gặp nhiều lúng túng.

Việc xác định hậu quả trong hoạt động thanh tra không thể tách rời đặc thù của chính hoạt động này. Khác với hoạt động tố tụng tư pháp vốn có thời gian dài và mục tiêu xét xử rõ ràng, thanh tra là hoạt động hành chính mang tính kiểm tra, có thời hạn ngắn và phục vụ nhiều mục tiêu quản lý khác nhau.

Điều này đặt ra yêu cầu việc xác định hậu quả phải vừa nhanh chóng, kịp thời, vừa đảm bảo chính xác, toàn diện. Không chỉ dừng ở thiệt hại đã xảy ra, thanh tra còn phải đánh giá cả nguy cơ phát sinh thiệt hại nếu vi phạm không được xử lý kịp thời.

Đáng chú ý, Luật Thanh tra năm 2025 đã bổ sung nội dung kiểm soát quyền lực vào mục đích của hoạt động thanh tra. Theo đó, việc xác định hậu quả cần chú trọng hơn đến những tác động trong hệ thống quản lý nhà nước, không chỉ ở phạm vi tài chính hay vật chất.

“Kết luận thanh tra ngày nay không chỉ để xử lý vi phạm mà còn là căn cứ quan trọng để hoàn thiện cơ chế, chính sách và phòng ngừa sai phạm trong tương lai. Vì vậy, việc đánh giá hậu quả cần có tầm nhìn rộng hơn”, theo ông Giao.

Thực tiễn hoạt động thanh tra cho thấy nhiều vướng mắc cụ thể trong quá trình xác định hậu quả.

Trước hết là vấn đề thời gian, hậu quả của một hành vi vi phạm có thể kéo dài, biến đổi theo thời gian, khó xác định tại một thời điểm nhất định.

Các đại biểu cho ý kiến tại hội thảo. Ảnh: TH

Bên cạnh đó là tính phức hợp của quan hệ nhân quả. Trong nhiều trường hợp, hậu quả là kết quả của nhiều nguyên nhân tác động đồng thời, khiến việc xác định trách nhiệm cụ thể trở nên khó khăn.

Đặc biệt, việc định lượng thiệt hại phi vật chất như uy tín, niềm tin hay tác động xã hội vẫn là “bài toán khó” chưa có lời giải thỏa đáng.

Ngoài ra, xung đột lợi ích giữa các bên liên quan cũng khiến việc đánh giá hậu quả trở nên nhạy cảm, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng.

Theo ông, có những vụ việc, thiệt hại vật chất không lớn nhưng tác động xã hội lại rất nghiêm trọng. Nếu không đánh giá đúng, kết luận thanh tra sẽ không phản ánh đầy đủ bản chất vấn đề.

Ngoài các yếu tố khách quan, năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ, quy trình nghiệp vụ và sự phối hợp giữa các cơ quan cũng ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng xác định hậu quả.

Cho ý kiến tại hội thảo, các đại biểu cho rằng việc nghiên cứu đề tài là rất cần thiết nhằm xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho công tác này.

Các đại biểu đề xuất cần sớm xây dựng bộ tiêu chí cụ thể để xác định hậu quả, bao gồm cả thiệt hại vật chất và phi vật chất; đồng thời ban hành hướng dẫn chi tiết về phương pháp, quy trình thực hiện trong hoạt động thanh tra.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ cán bộ thanh tra, đặc biệt là kỹ năng phân tích, đánh giá và định lượng hậu quả. Việc ứng dụng công nghệ, dữ liệu lớn cũng được xem là giải pháp tiềm năng để hỗ trợ công tác này.

Một số đại biểu cũng đề xuất tăng cường phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan tư pháp, kiểm toán và chuyên gia độc lập nhằm nâng cao tính khách quan, chính xác trong việc xác định hậu quả.

Nhiều ý kiến thống nhất rằng việc xác định hậu quả của hành vi vi phạm pháp luật không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là yếu tố cốt lõi quyết định chất lượng và giá trị của hoạt động thanh tra.

Khi hậu quả được xác định đầy đủ, chính xác, kết luận thanh tra sẽ có sức thuyết phục cao hơn, góp phần nâng cao hiệu lực thi hành và tạo cơ sở vững chắc cho các hoạt động xử lý tiếp theo, kể cả trong tố tụng.