(Thanh tra) - Nghiên cứu khoa học chỉ thực sự có giá trị khi được ứng dụng vào thực tiễn, góp phần hoàn thiện chính sách, quy trình nghiệp vụ và nâng cao hiệu quả công tác thanh tra. Làm thế nào để các kết quả nghiên cứu trở thành giải pháp thiết thực, đáp ứng yêu cầu thực tiễn của ngành? Phóng viên Báo Thanh tra đã trao đổi với TS Nguyễn Huy Hoàng, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, để làm rõ những vấn đề này.
+ PV: Nhìn lại hơn ba thập kỷ nghiên cứu khoa học, những kết quả nào đã khẳng định giá trị thực tiễn đối với ngành Thanh tra, thưa ông?
- TS Nguyễn Huy Hoàng: Từ năm 1993 đến năm 2026, Thanh tra Chính phủ đã tổ chức nghiên cứu 355 đề tài, gồm 6 đề tài cấp Nhà nước, 165 đề tài cấp bộ và 184 đề tài cấp cơ sở. Đây là nguồn tri thức quan trọng phục vụ công tác quản lý Nhà nước, hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng hoạt động của ngành.
Kết quả nghiên cứu thể hiện rõ ở 3 lĩnh vực: Trong xây dựng thể chế, nhiều công trình cung cấp luận cứ phục vụ việc sắp xếp hệ thống cơ quan thanh tra, hoàn thiện Luật Thanh tra năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Trong phòng, chống tham nhũng, nghiên cứu góp phần phục vụ triển khai Chiến lược quốc gia phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đến năm 2030.
Với công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, các nghiên cứu giúp nhận diện nguyên nhân phát sinh vụ việc phức tạp, kéo dài và đề xuất giải pháp xử lý.
Một kênh ứng dụng tương đối ổn định là đào tạo, bồi dưỡng. Kết quả nghiên cứu được khai thác làm tư liệu giảng dạy, bổ sung kiến thức và tình huống nghiệp vụ cho cán bộ thanh tra.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa đóng góp về mặt khoa học và hiệu quả ứng dụng đã được kiểm chứng. Những kết quả nêu trên cho thấy nghiên cứu có giá trị, nhưng chúng ta vẫn thiếu dữ liệu đầy đủ để xác định mức độ sử dụng và tác động cụ thể của từng đề tài. Đây là cơ sở để đổi mới cách quản lý, đánh giá hoạt động khoa học trong giai đoạn tới.
+ PV: Theo ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất trong việc đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
- TS Nguyễn Huy Hoàng: Nguyên nhân trực tiếp là quy trình quản lý khoa học chưa chú trọng đúng mức đến giai đoạn sau nghiệm thu. Các khâu tuyển chọn, tổ chức thực hiện, đánh giá và nghiệm thu đã được triển khai, nhưng việc chuyển giao sản phẩm cho đơn vị sử dụng, theo dõi quá trình khai thác và đánh giá hiệu quả chưa được tổ chức thành một chu trình khép kín.
Hiện chưa có sổ theo dõi thống nhất để xác định đề tài nào đã được ứng dụng, ứng dụng ở đâu và tạo ra kết quả gì. Kinh phí dành cho công bố, phổ biến và ứng dụng chỉ chiếm khoảng 8,6% tổng kinh phí nghiên cứu. Điều đó cho thấy nguồn lực dành cho việc đưa kết quả ra khỏi phạm vi nghiên cứu còn hạn chế.
Một vấn đề khác là sự liên kết giữa nhà nghiên cứu và đơn vị sử dụng chưa chặt chẽ. Các vụ, cục và đơn vị chức năng chưa phát huy đầy đủ vai trò đặt hàng, tham gia xác định yêu cầu và tiếp nhận sản phẩm. Trong khi đó, nhiều đề tài vẫn chủ yếu dừng ở báo cáo tổng hợp, kỷ yếu hội thảo, chưa chuyển hóa thành quy trình, bộ tiêu chí hoặc tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ.
Đặc thù của nghiên cứu khoa học xã hội phục vụ quản lý Nhà nước cũng cần được tính đến. Một kết quả có thể cần thời gian để được tiếp thu vào chính sách, pháp luật hoặc áp dụng trong thực tiễn. Vì vậy, không thể chỉ căn cứ vào việc đã ban hành văn bản hay chưa để đánh giá mọi đề tài. Điều cần thiết là có cơ chế theo dõi phù hợp, nhận diện cả kết quả trực tiếp, gián tiếp và những tác động cần thêm thời gian để kiểm chứng.
+ PV: Năm 2026, hoạt động nghiên cứu khoa học có bước chuyển đáng chú ý nào, thưa ông?
- TS Nguyễn Huy Hoàng: Năm 2026, Thanh tra Chính phủ triển khai 42 nhiệm vụ, hoạt động khoa học với sự tham gia của 7 đơn vị thuộc Trường Cán bộ Thanh tra, trong đó có 16 đề tài cấp bộ, mức cao nhất từ trước đến nay.
Điểm đáng chú ý là định hướng nghiên cứu ngày càng bám sát những vấn đề đặt ra trong thực tiễn. Các nhiệm vụ tập trung vào triển khai Luật Thanh tra năm 2025, phát hiện và xử lý vi phạm qua thanh tra, kiểm soát tài sản, thu nhập, phòng, chống lãng phí và hoạt động thanh tra trên môi trường điện tử.
Đặc biệt, 6 nhiệm vụ nghiên cứu, tổng kết thực tiễn được triển khai trên các lĩnh vực như đầu tư xây dựng; đất đai, khoáng sản; khiếu nại, tố cáo phức tạp, kéo dài, vượt cấp; thanh tra công vụ; công trình, dự án tồn đọng và nhà, đất của doanh nghiệp Nhà nước; thanh tra chuyên đề diện rộng lĩnh vực y tế. Cách tiếp cận này giúp nghiên cứu đi sâu vào hồ sơ, kinh nghiệm xử lý và những vướng mắc cụ thể, từ đó hình thành báo cáo chuyên đề, cẩm nang, tài liệu nghiệp vụ và kiến nghị chính sách.
Về tổ chức, việc hợp nhất Trường Cán bộ Thanh tra với Viện Chiến lược và Khoa học thanh tra tạo điều kiện kết nối nghiên cứu với đào tạo, bồi dưỡng. Những kết quả phù hợp có thể được chuyển hóa thành bài giảng, tình huống thực hành và tài liệu phục vụ cán bộ.
Bên cạnh đó, định hướng nghiên cứu trung hạn giai đoạn 2027-2030, với 25 nội dung thuộc 5 lĩnh vực, giúp chủ động xác định nhiệm vụ, hạn chế trùng lặp và bảo đảm tính liên tục. Đây là nền tảng quan trọng để chuyển từ nghiên cứu theo từng năm sang nghiên cứu có lộ trình, gắn với yêu cầu phát triển của ngành.
+ PV: Cần thay đổi cơ chế quản lý và đánh giá như thế nào để kết quả nghiên cứu không dừng ở báo cáo nghiệm thu?
- TS Nguyễn Huy Hoàng: Trước hết, phải chuyển mạnh sang nghiên cứu theo đặt hàng. Các vụ, cục, đơn vị chức năng cần trực tiếp xác định vấn đề, tham gia nghiên cứu và cam kết tiếp nhận sản phẩm.
Thứ hai, chuẩn hóa đầu ra theo hướng sử dụng được ngay. Ngoài báo cáo tổng hợp, đề tài cần có sản phẩm phù hợp như dự thảo quy định, quy trình nghiệp vụ, bộ tiêu chí, cẩm nang hoặc tài liệu bồi dưỡng.
Thứ ba, thiết lập cơ chế theo dõi sau nghiệm thu. Có thể đánh giá lại sau 12-24 tháng, phân loại rõ mức độ ứng dụng và nguyên nhân chưa ứng dụng. Các chỉ số cần tập trung vào số văn bản sử dụng luận cứ nghiên cứu, số tài liệu nghiệp vụ được hình thành và tỷ lệ nhiệm vụ được ứng dụng.
Đồng thời, cần điều chỉnh nguồn lực theo hướng dành sự quan tâm tương xứng cho chuyển giao, phổ biến và ứng dụng. Trách nhiệm của chủ nhiệm đề tài, đơn vị chủ trì và đơn vị tiếp nhận phải được xác định rõ. Khi trách nhiệm được phân định ngay từ đầu, kết quả nghiên cứu sẽ có cơ hội đi vào thực tiễn cao hơn.
+ PV: Để tạo chuyển biến bền vững, ông kỳ vọng những giải pháp nào sẽ được ưu tiên trong thời gian tới?
- TS Nguyễn Huy Hoàng: Tôi cho rằng cần ưu tiên ba việc.
Một là, hoàn thiện quy chế quản lý khoa học theo hướng xác định rõ trách nhiệm từ khâu đề xuất đến ứng dụng; bảo đảm kinh phí nghiên cứu ổn định, tránh gián đoạn.
Hai là, tăng khả năng tiếp cận dữ liệu thực tiễn. Hồ sơ thanh tra, kết luận thanh tra và các vụ việc khiếu nại, tố cáo đã giải quyết là nguồn tư liệu quan trọng. Việc khai thác phải đúng thẩm quyền, có kiểm soát và bảo đảm bí mật Nhà nước, an toàn dữ liệu. Đây là điều kiện để các kiến nghị khoa học sát hơn với thực tế nghiệp vụ.
Ba là, số hóa kết quả nghiên cứu, trước mắt là cơ sở dữ liệu 355 đề tài đã thực hiện, giúp các đơn vị tra cứu theo lĩnh vực, sản phẩm và tình trạng ứng dụng. Cùng với đó, cần đưa kết quả phù hợp vào chương trình bồi dưỡng, tài liệu hướng dẫn và hoạt động nghiệp vụ của cơ quan thanh tra.
Ngoài ra, cần huy động thanh tra viên giàu kinh nghiệm tham gia nghiên cứu, phát huy vai trò của công tác đào tạo, bồi dưỡng và có cơ chế khuyến khích những công trình tạo ra sản phẩm hữu ích.
Theo tôi, điều quan trọng nhất là thay đổi thước đo hiệu quả nghiên cứu: Không chỉ hỏi đề tài đã hoàn thành chưa, mà phải trả lời được kết quả đã được sử dụng ở đâu và tạo ra giá trị gì. Khi nghiên cứu xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và sản phẩm quay trở lại giải quyết những vấn đề của thực tiễn, đầu tư cho khoa học mới phát huy đầy đủ hiệu quả đối với ngành Thanh tra.
+ PV: Xin trân trọng cảm ơn TS Nguyễn Huy Hoàng.
