Dư luận lâu nay thỉnh thoảng vẫn rộ lên chuyện bằng cấp “dỏm”, không chỉ trong giới công chức mà còn cả trong giới… quan chức! Tiếc rằng, dư luận xã hội vẫn chưa lên án mạnh mẽ, quyết liệt với những hiện tượng chạy bằng, chạy chức, chạy học vị, chạy các loại danh hiệu này nọ... Tri thức xã hội không giàu lên, trái lại “đạo học” có nguy cơ suy vong, khan hiếm nhân tài.

Chẳng khác chi thời cụ Tam nguyên Yên Đỗ Nguyễn Khuyến phải thốt lên một cách mỉa mai:“Mày râu mặt đó chừng bao tuổi/Giấy má nhà bay đáng mấy xu” (Tiến sĩ Giấy).

Văn bằng, chứng chỉ mới tạm coi là “Chứng nhận trình độ học vấn”, còn năng lực của người có văn bằng, chứng chỉ đó là một việc có thể không tương ứng. Vì vậy, việc sử dụng văn bằng, chứng chỉ chỉ nên là điều kiện cần để tuyển chọn, phân công trách nhiệm ban đầu. Trong thực tiễn, sau thử việc, bao giờ cũng có tuyển dụng, phân công trách nhiệm lại, phù hợp với năng lực thực chất.

Khi Nhà nước có chủ trương trẻ hóa cán bộ, tiêu chuẩn hóa cán bộ, thường chủ yếu dựa vào bằng cấp, thì lập tức có hiện tượng khai sụt tuổi, nhiều vị nhuộm tóc để trẻ hóa, chỉ có mức chưa thay đổi giới tính để hưởng diện ưu tiên cán bộ nữ! Khi Nhà nước có chủ trương gì thì những người này nhanh chóng đáp ứng hóa giải bằng mọi cách, kể cả thủ đoạn, mánh lới.

Việt Nam ta có nhiều vị thực tài nhưng bằng cấp rất khiêm tốn. Ví dụ, Giáo sư Tôn Thất Tùng (bác sĩ), Giáo sư Tạ Quang Bửu (cử nhân), Giáo sư Trần Đại Nghĩa (kỹ sư)... Những vị này mãi mãi là ngôi sao sáng trên bầu trời văn hiến đất Việt.

Nhìn lại lịch sử, thấy việc thi tuyển ra làm quan không có gì xa lạ, mới mẻ. Triều đại Lý - Trần - Hồ đã tiến hành bổ dụng quan lại để xây dựng Nhà nước tập quyền Trung ương bằng 2 cách, bổ dụng con cháu quí tộc, và thông qua con đường thi cử (coi trọng việc chọn người qua thi cử hơn).

Văn Miếu và Quốc Tử Giám được mở năm 1070 là niềm tự hào của nền giáo dục nước ta. Khoa thi đầu tiên được mở năm 1075 thời Lý Nhân Tông với người đứng đầu là Lê Văn Thịnh được bổ dụng làm quan hầu vua học.

Đến đời Trần, việc tổ chức thi cử được đẩy mạnh hơn. Thường thường mỗi đợt thi lấy khoảng 30 đến 50 người đỗ cao nhất. Đỗ đầu là Trạng nguyên, sau là Bảng nhãn, Thám hoa và Hoàng giáp thứ tư. Sau đó cứ theo cao thấp để bổ dụng làm quan. Ngoài hình thức thi văn, tính, còn mở các trường thi quan võ (đó là Giảng Võ, bên cạnh Văn Miếu và Quốc Tử Giám).

Nhờ hình thức thi tuyển để chọn người tài bổ dụng làm quan, cho nên thời Lý - Trần - Hồ, triều đình đã có đội ngũ quan lại thông hiểu công việc, và việc trị vì của Nhà vua được cải thiện nhiều.

Thiết nghĩ, nếu muốn có một đội ngũ công chức có năng lực thật sự nên tổ chức thi tuyển đầu vào nghiêm ngặt, khoa học, và khách quan hơn. Nên chăng tổ chức những cơ quan độc lập lo việc thi tuyển công chức. Dựa vào kết quả thi này, các cơ quan chỉ cần chiếu theo yêu cầu của cơ quan mình để tuyển dụng hiền tài.

Lao động của công chức là loại hình lao động đặc biệt, vì thế nó phải được điều chỉnh một cách đặc biệt không thể đồng nhất với các loại hình lao động khác. Muốn làm công chức phải chấp nhận “luật chơi nghiêm khắc hơn”. Vấn đề còn lại ở đây là chế độ đãi ngộ vật chất cũng như tinh thần phải tương xứng với “luật chơi” đó để bảo đảm thu hút lao động giỏi vào cơ quan công quyền.

Có làm được những điều trên mới mong có một đội ngũ công chức có đủ phẩm chất và năng lực thực sự chuyên nghiệp.

Diệp