Ảnh: Thảo Nguyên

Sách đã tái hiện tình cảnh của các chiến sỹ cách mạng tại các nhà tù Hỏa Lò, Nhà Tiền, Căng 41-42 (Hà Đông, Sơn Tây), Sơn La, Chín Hầm… Trong đó, bác Nguyễn Minh Vân đã kể lại 724 ngày đêm “sống trong mồ” tại ngục Chín Hầm. Họ phải đấu tranh để bảo vệ nhân phẩm, không làm những việc hạ thấp nhân phẩm, không làm những việc có mục đích quân sự chống lại quân mình (xây lô cốt, làm đường, làm hàng rào quân sự….).

Ông Nguyễn Văn Chiển cho biết, không một người tù nào chịu chờ ngày hết hạn tù. Ai cũng nghĩ cách vượt ngục. Những người có “nghiệp vụ” có sức khỏe đi đầu trong các kế hoạch vượt ngục. “Những hồi ký đã ghi lại các cuộc vượt ngục ở nhà tù Sơn La, nhà tù Hỏa Lò bằng cách chui cống thoát nước thành phố; trại giam Peicu bằng xe cơ giới; trại giam Phú Quốc bằng đường hầm tự đào… Thành công có, thất bại có. Tất nhiên, những người ở lại phải chịu trận, nhưng không thể làm nhụt ý chí vượt ngục của người tù”.

“Kiên trung bất khuất” cũng kể lại những “thành tích” biến nhà tù thành trường học, tổ chức các hoạt động văn nghệ, giải trí, giáo dục phẩm chất đạo đức cách mạng, giữ vững niềm tin, kiên định lập trường, tạo bầu không khí lạc quan trong trại giam, góp phần đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực, trình độ mọi mặt cho cán bộ chiến sỹ.

Những chiến sỹ cách mạng bị tù đày luôn tin tưởng vào chiến thắng cuối cùng của sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng, hướng về quê hương, gia đình. Đây là nguồn sức mạnh tinh thần để người tù vượt qua đau đớn, khổ nhục không làm phương hại cách mạng, tìm mọi cơ hội để góp phần vào sự nghiệp chung.

Bác Văn Nhân lợi dụng sơ hở của địch khi bị bắt đi khuân vác, lao dịch, phục vụ hành quân đã liên hiện với cơ sở của ta, tổ chức những bạn tù thành một trung đội cướp súng, quân trang của địch trở về. Bác Nguyễn Trọng Thăng làm quen được với lính da đen đã điều tra được tổ gián điệp địch tung vào vùng tự do ta, tìm cách móc nối cung cấp tin cho công an ta tóm gọn.

“Trở về trong tư thế người chiến thắng”. Những hồi ký cũng ghi lại chuyện trao trả những người tù khi kết thúc chiến tranh sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954 và sau Hiệp định Paris năm 1973.

Sách còn có những trang thơ chọn lọc trong những bài sáng tác trong tù, diễn tả tâm sự của người tù, nỗi nhớ quê hương, gia đình và nguyện vọng thầm kín của mình, tố cáo chế độ nhà tù tàn bạo. Cùng với đó là 16 trang ảnh ghi lại cảnh một số nhà tù, những hoạt động phát huy truyền thống đấu tranh trong tù, những thay đổi rất nhanh, rất rực rỡ ở Côn Đảo và Phú Quốc…

Thảo Nguyên