Sư tử đá Trung Quốc chễm chệ trước các di tích ở Thủ đô. Ảnh: T.Vân

Ngay tại Hà Nội, có thể bắt gặp đôi tỳ hưu Bắc Kinh ở chùa Vân Hồ (phố Lê Đại Hành, Hai Bà Trưng, Hà Nội); đôi sư tử đá Trung Quốc nhe răng, giơ móng vuốt ở Đông Miếu hơn 600 năm tuổi của làng Cót (phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy) hay cặp sư tử đá theo phong cách châu Âu trước cổng di tích Đền - chùa Bà Tấm (Dương Xá, Gia Lâm)... Dọc phố Bà Triệu cũng có không ít sư tử đá Trung Quốc kích cỡ lớn án ngữ cửa các tòa nhà.

Hiện tượng tỳ hưu, sư tử đá có hình dáng theo mẫu Trung Quốc, châu Âu trước cổng, cửa các di tích, đền chùa, công sở Việt Nam rộ lên khoảng 10 năm trước và ngày càng phổ biến.

Trước đó, Bộ VHTT&DL có văn bản khuyến cáo các tổ chức, cá nhân không sử dụng, không sản xuất, không cung tiến biểu tượng, sản phẩm, linh vật và các sản phẩm lạ, văn hóa nước ngoài ở nơi công cộng. Không sử dụng biểu tượng, sản phẩm, linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam.

Văn bản khuyến cáo được ban hành sau khi nhiều nhà văn hóa, sử học, khoa học lên tiếng phản ứng tình trạng nhiều sản phẩm, linh vật (sư tử bằng đá và một số vật phẩm khác) theo tạo hình, hình thức không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam ở cổng, cửa, khu di tích, đình, chùa, công sở cơ quan, đơn vị gây phản cảm về thẩm mỹ, văn hóa, tâm linh ở những nơi công cộng…

Nhiều ý kiến cho rằng, việc mở cửa, hội nhập với quốc tế đã dẫn đến sự ảnh hưởng, thậm chí có cả “xâm lăng” văn hóa. Điều đó tác động đến đời sống tinh thần, quan niệm thẩm mỹ, tâm linh, văn hóa của người dân Việt Nam. Nhiều di tích lịch sử văn hóa, công sở, đơn vị… đặt tượng sư tử đá, tưởng là linh vật có xuất xứ Việt Nam mà không hề biết đó là tượng có xuất xứ từ Trung Quốc.

PGS Trần Lâm Biền, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia cho rằng, sư tử đá Việt Nam là linh vật biểu trưng cho sức mạnh Phật giáo, xuất hiện từ thời Lý. Trong hệ thống di tích văn hóa quốc gia chùa Phật Tích (Bắc Ninh) được xây dựng từ thời vua Lý Thánh Tông vẫn lưu giữ đôi sư tử đá cổ. Những con sư tử đá Việt Nam này có tạo hình giống con lân, trên thân mình có nhiều hoa văn như đang cõng cả bầu trời chuyển động, như đài sen đưa Đức Phật đi khai sáng thế gian. Người Việt Nam chủ yếu là nông dân, tính tình hiền lành chất phác nên có nền văn hóa cũng mềm mại, uyển chuyển. Sư tử đá của ta vì thế trông cũng hiền lành, hướng nội.

Còn GS Tống Trung Tín (Viện Khảo cổ học Việt Nam), người đã kịch liệt phản đối vấn nạn sư tử đá Trung Quốc ở Việt Nam đã rất vui mừng khi biết thông tin này. Theo ông, thà muộn còn hơn không. Ông Tín cho hay, chưa bao giờ trong lịch sử nghệ thuật Việt Nam lại thấy sư tử đá giống sư tử Trung Quốc như bây giờ. Không chỉ có sư tử đá, nhiều nơi còn mô phỏng y nguyên tượng Phật, đèn lồng đỏ, chùa, tháp ngoại lai mà không hề thấy có một chút dân tộc nào ở đó.

Vấn đề là ở Trung Quốc, sư tử đá là linh vật để canh mộ có hình thức dữ dằn, gân guốc với dáng vẻ đe dọa. Khi được du nhập vào Việt Nam thì không hiểu sao lại được 'chễm chệ' ở lối ra vào các đình, chùa, công sở và một số nhà dân với suy nghĩ sẽ giúp phát tài phát lộc.

Hiện, Thanh tra Bộ VH-TT&DL, Cục Di sản, Cục Mỹ thuật - Nhiếp ảnh và Triển lãm lên kế hoạch rà soát hiện trạng tại các di tích tại các địa phương sử dụng các linh vật lạ . Kế hoạch rà soát hiện trạng di tích phải có sự vào cuộc, phối hợp của các Sở VH -TT&DL địa phương.

Ông Trương Minh Tiến, Phó Giám đốc Sở VH-TT&DL Hà Nội cũng đưa ra những phương thức xử lý sự việc trên địa bàn Hà Nội như: Tăng cường tuyên truyền hơn nữa Luật Di sản đối với những người làm công việc trông nom di tích. Người cung tiến vào các di tích phải hiểu đúng Luật.

Về phía các cơ quan quản lý cần tăng cường quá trình giám sát, kiểm tra để kịp thời tìm ra những trường hợp không đúng luật và xử lý một cách kiên quyết, hạn chế dần thực trạng như hiện nay.

“Ở từng di tích, khi biết được nơi đó có hiện vật nào không đúng, chúng tôi sẽ có sự phân loại các hiện vật, rồi làm việc cùng UBND các quận, huyện. Trên cơ sở đó, sẽ phải cung cấp thêm thông tin, kiến thức cho họ, cộng với việc thể hiện quan điểm rõ ràng của Sở và yêu cầu làm theo chỉ đạo của Bộ. Đồng thời, UBND các địa bàn quận, huyện cũng cần chỉ đạo xuống các thị trấn, xã… nơi có những hiện vật “lạ” ở di tích”, ông Trương Minh Tiến nói.

Trà Vân