Nhiều khó khăn trong phát hiện, xử lý tham nhũng khu vực ngoài Nhà nước

Hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài Nhà nước ngày càng phức tạp, tinh vi, khó phát hiện, đặc biệt trong bối cảnh mối quan hệ công - tư diễn ra trên nhiều lĩnh vực, có sự kết nối chặt chẽ và đan xen. Đây là một trong những yếu tố khiến công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tại doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài Nhà nước gặp nhiều khó khăn.

Đồ họa: Nguyệt Huy

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã có quy định về phòng, chống hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài Nhà nước, trong đó có Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, Luật Doanh nghiệp năm 2020, Luật Cạnh tranh năm 2018… Tuy nhiên, các quy định hiện hành vẫn còn những bất cập. Chế tài xử lý hành vi vi phạm pháp luật về phòng, chống tham nhũng trong khu vực ngoài Nhà nước chưa đủ mạnh, đồng bộ; các quy định cụ thể còn nằm rải rác ở nhiều văn bản quy phạm pháp luật, dẫn đến thiếu tính thống nhất.

Bên cạnh đó, các quy định chủ yếu hướng tới phòng, chống hành vi gian lận, cạnh tranh không lành mạnh, chưa trực tiếp điều chỉnh hành vi tham nhũng. Đây cũng là một trong những khó khăn đối với quá trình nhận diện, phòng ngừa và xử lý các hành vi tham nhũng phát sinh trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài Nhà nước.

Mặc dù vậy, công tác phòng, chống tham nhũng trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài Nhà nước đã được các bộ, ngành, địa phương tăng cường trong quản lý Nhà nước và xác định là một phần nhiệm vụ của công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Đồ họa: Nguyệt Huy

Trong giai đoạn từ 7/2025-5/2026, cả nước có 54 vụ tham nhũng trong khu vực ngoài Nhà nước thuộc phạm vi quản lý được phát hiện, với 84 đối tượng có hành vi tham nhũng. Các vụ tham nhũng này gây thiệt hại 45.993 triệu đồng, trong đó đã thu hồi được 28.183 triệu đồng.

Thông qua các cuộc thanh tra, kiểm tra, công tác quản lý và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực góp phần đánh giá thực trạng chấp hành chính sách, pháp luật; việc thực hiện nhiệm vụ theo chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của đơn vị được thanh tra. Đồng thời, hoạt động này góp phần nâng cao ý thức chấp hành, tinh thần trách nhiệm của cán bộ, công chức và người lao động trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao; phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn.

Tập trung nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng khu vực tư

Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong khu vực ngoài Nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế, nhất là ở khâu thực thi và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế.

Hoạt động phát hiện vi phạm tham nhũng trong khu vực tư còn ít so với thực tế. Không ít vụ việc có xu hướng được xử lý nội bộ hoặc bỏ qua thay vì được đưa ra xử lý theo quy định pháp luật. Việc tự kiểm tra, giám sát nội bộ của các doanh nghiệp, tổ chức cũng như hoạt động kiểm tra từ công ty mẹ xuống công ty con còn mang tính hình thức, được xác định là khâu yếu nhưng chưa được khắc phục.

Trong khi đó, nhiều hành vi tham nhũng như đưa hối lộ, nhận hối lộ, tham ô trong doanh nghiệp tư nhân có thể gây thiệt hại lớn cho đối tác, cổ đông hoặc người lao động, nhưng chế tài xử lý pháp lý trong một số trường hợp chưa tương xứng. Tình trạng lãng phí nguồn lực, thời gian, vốn đầu tư tại khu vực tư nhân thường được xem là vấn đề quản trị nội bộ thay vì là vấn đề cần được chú trọng trong phòng, chống.

Đồ họa: Nguyệt Huy

Những hạn chế trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ở khu vực ngoài Nhà nước xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trước hết, hành vi tham nhũng, tiêu cực tại khu vực này thường diễn ra kín đáo, có mối quan hệ phức tạp với khu vực công, gây khó khăn trong việc thu thập chứng cứ để khởi tố, điều tra.

Bên cạnh đó, nhiều chủ doanh nghiệp và người quản lý vẫn coi phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực là việc riêng của cơ quan Nhà nước; xem nhẹ việc xây dựng văn hóa minh bạch và các quy tắc kiểm soát nội bộ. Một số tổ chức, doanh nghiệp còn e ngại, che giấu các vụ việc tham nhũng, lãng phí nội bộ nhằm bảo vệ hình ảnh, tránh ảnh hưởng đến giá trị cổ phiếu hoặc sự tín nhiệm của đối tác, khách hàng.

Hành lang pháp lý đối với lĩnh vực này vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Đây là lĩnh vực điều chỉnh mới, trong khi các quy định và biện pháp phòng ngừa đặc thù dành cho khu vực ngoài Nhà nước còn thiếu đồng bộ, chưa có nhiều kinh nghiệm thực tiễn để áp dụng hiệu quả.

Từ thực tế trên, tăng cường công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong khu vực ngoài Nhà nước được xác định là nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn 2026-2031. Mục tiêu đặt ra là góp phần làm sạch môi trường kinh doanh, ngăn chặn các hành vi tham ô, đưa hối lộ, nhận hối lộ trong doanh nghiệp và tổ chức. Mặt khác, kịp thời nhận diện, tố cáo và xử lý các hành vi tham nhũng nội bộ cũng như tham nhũng liên quan đến đối tác kinh doanh theo quy định của pháp luật.

Trong giai đoạn 2026-2031, việc tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài Nhà nước cần được thực hiện gắn với yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác thanh tra, kiểm tra và quản lý Nhà nước. Qua đó, kịp thời nhận diện những nguy cơ, hạn chế và hành vi vi phạm; thúc đẩy việc tuân thủ pháp luật, nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trong khu vực tư nhân, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và hạn chế những tác động tiêu cực từ mối quan hệ công - tư.