Các công dân được tiếp tại Trụ sở Tiếp công dân Trung ương. Ảnh: Lan Anh

Không để khoảng trống trong thực hiện quyền của người dân

Tiếp công dân là lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và rõ nét nhất khi thực hiện cuộc cải cách lớn về tổ chức bộ máy nhà nước. Bởi đây không chỉ là hoạt động hành chính thông thường mà còn là nơi bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân; là kênh tiếp nhận những vấn đề phát sinh từ thực tiễn đời sống xã hội; đồng thời phản ánh mức độ gần dân, sát dân của bộ máy chính quyền.

Khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức đi vào vận hành, nhiều địa phương đứng trước áp lực phải vừa thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy, vừa bảo đảm duy trì liên tục các hoạt động tiếp công dân, xử lý đơn thư và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Đây là yêu cầu không hề đơn giản bởi quá trình chuyển đổi liên quan trực tiếp đến thẩm quyền giải quyết công việc, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan và việc bố trí lại đội ngũ cán bộ.

Nhận diện rõ những vấn đề đặt ra, Thanh tra Chính phủ đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 141/2025/NĐ-CP quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 2 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Thanh tra Chính phủ; đồng thời ban hành Thông tư số 02/2025/TT-TTCP hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ trong công tác tiếp công dân, giải quyết, xử lý khiếu nại, tố cáo sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy.

Các quy định mới không chỉ tạo hành lang pháp lý cho quá trình chuyển đổi mà còn giúp các địa phương sớm ổn định tổ chức, xác định rõ trách nhiệm và duy trì hoạt động thường xuyên của hệ thống tiếp công dân.

Trụ sở Tiếp công dân tỉnh Hưng Yên. Ảnh: Trọng Tài

Bộ máy gọn hơn nhưng áp lực không giảm

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều nhiệm vụ trước đây được xử lý qua cấp huyện nay được chuyển trực tiếp về cấp xã hoặc cấp tỉnh. Điều đó giúp rút ngắn quy trình giải quyết nhưng đồng thời cũng làm gia tăng đáng kể áp lực đối với các cơ quan tiếp công dân.

Tại Hưng Yên, từ khi vận hành mô hình mới đến nay, Ban Tiếp công dân tỉnh đã tiếp 1.111 lượt đoàn với 2.840 lượt người, liên quan đến 971 vụ việc; đồng thời tiếp nhận, tham mưu xử lý 5.613 đơn thư khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh.

Đằng sau những con số đó là thực tế khối lượng công việc tăng lên đáng kể sau khi bỏ cấp trung gian. Theo đánh giá của địa phương, nhiều vụ việc trước đây được tiếp nhận, xử lý qua cấp huyện nay được chuyển trực tiếp lên cấp tỉnh hoặc giao cho cấp xã giải quyết ngay từ đầu.

Không chỉ Hưng Yên, nhiều địa phương khác cũng đang đối mặt với những áp lực tương tự. Tại Cà Mau, sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, số lượng công chức ngành Thanh tra giảm từ 343 người xuống còn 197 người. Trong khi đó, phạm vi quản lý và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ tiếp công dân, xử lý đơn thư, giải quyết khiếu nại, tố cáo tiếp tục gia tăng.

Tại Tây Ninh, địa phương phản ánh hiện còn thiếu 91 biên chế so với nhu cầu thực tế sau sắp xếp. Nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc thanh tra sở, thanh tra cấp huyện được chuyển về Thanh tra tỉnh thực hiện. Điều này khiến áp lực công việc không chỉ tăng về số lượng mà còn tăng về yêu cầu chuyên môn, tiến độ và trách nhiệm giải quyết.

Ở An Giang, quá trình tinh gọn đầu mối tổ chức đi liền với việc mở rộng phạm vi quản lý sau hợp nhất địa giới hành chính. Điều đó đòi hỏi các cơ quan làm công tác tiếp công dân phải nhanh chóng thích ứng với phương thức vận hành mới, tăng cường phối hợp và nâng cao năng lực xử lý các tình huống phát sinh từ cơ sở.

Thanh tra tỉnh Tuyên Quang tổ chức tập huấn nghiệp vụ tiếp công dân, xử lý đơn thư, giải quyết khiếu nại, tố cáo đáp ứng yêu cầu chuẩn hóa và số hóa quy trình nghiệp vụ. Ảnh: Bùi Bình

Thách thức lớn nhất nằm ở con người

Trong mô hình mới, cấp xã trở thành nơi tiếp xúc đầu tiên với người dân, đồng thời là nơi xử lý hoặc tham mưu xử lý nhiều vụ việc ngay từ khi phát sinh. Điều này đặt ra yêu cầu rất cao đối với đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác tiếp công dân.

Tại Tuyên Quang, sau khi vận hành mô hình mới, toàn tỉnh có 144 đơn vị thực hiện công tác tiếp công dân. Trong đó, 132 đơn vị đã bố trí phòng tiếp công dân riêng theo quy định; 8 đơn vị bố trí cán bộ chuyên trách với 21 người và 136 đơn vị bố trí cán bộ kiêm nhiệm với 220 người.

Những con số này cho thấy mạng lưới tiếp công dân đã được duy trì rộng khắp đến cơ sở. Tuy nhiên, chúng cũng phản ánh thực tế phần lớn cán bộ tiếp công dân hiện vẫn đang thực hiện nhiệm vụ theo chế độ kiêm nhiệm.

Theo ông Nguyễn Đức Mạnh, Phó Trưởng Ban Tiếp công dân tỉnh Tuyên Quang, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ làm công tác tiếp công dân ngày càng cao. Không chỉ nắm vững quy định pháp luật, cán bộ còn phải có kỹ năng đối thoại, giải thích, hướng dẫn và xử lý các tình huống phát sinh trong thực tiễn.

Nhận định này cũng tương đồng với phản ánh từ nhiều địa phương khác. Tại Tây Ninh, địa phương cho biết một bộ phận công chức cấp xã còn hạn chế kinh nghiệm trong xử lý các vụ việc phức tạp, nhất là những vụ việc liên quan đến đất đai, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư - lĩnh vực vốn chiếm tỷ lệ lớn trong các đơn thư khiếu nại hiện nay.

Thực tế cho thấy, chất lượng công tác tiếp công dân phụ thuộc rất lớn vào năng lực của đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ. Nơi nào cán bộ nắm chắc quy định, chủ động đối thoại, giải thích và hướng dẫn từ đầu thì nơi đó hạn chế được nhiều vụ việc kéo dài hoặc phát sinh khiếu kiện vượt cấp.

Bà Lê Thị Hương Trà, Phó Trưởng Ban Tiếp công dân Trung ương (ngoài cùng, bên trái) cùng các lãnh đạo phòng nghiệp vụ của Ban. Ảnh: Lan Anh

Theo bà Lê Thị Hương Trà, Phó Trưởng Ban Tiếp công dân Trung ương, điều quan trọng nhất sau khi thực hiện mô hình mới không chỉ là việc sắp xếp lại tổ chức bộ máy mà là sự thay đổi trong cách thức thực hiện trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị. Khi trách nhiệm được xác định rõ hơn cho từng cấp, từng ngành, các cơ quan cũng chủ động hơn trong việc giải quyết công việc thuộc thẩm quyền của mình.

Thực tiễn từ Hưng Yên, Tuyên Quang, Tây Ninh, Cà Mau hay An Giang cho thấy, dù điều kiện và quy mô khác nhau, các địa phương đều đang đối mặt với một bài toán chung: làm thế nào để bộ máy gọn hơn nhưng chất lượng phục vụ người dân phải tốt hơn, trách nhiệm phải rõ hơn và việc giải quyết khiếu nại, tố cáo phải kịp thời hơn.

Bài 2: Từ Trung ương đến cơ sở: Trách nhiệm được kéo gần hơn với người dân