Công nhân đang khai thác đá. Ảnh: Q - N

Vay mượn đầu tư, thậm chí thế chấp toàn bộ tài sản để đi làm mỏ, không ít DN khai thác đá trắng chưa kịp nhìn thấy lợi nhuận ở đâu. Tổng doanh thu chỉ đạt khoảng 2 tỷ đồng/năm nhưng DN đang nhận “trát” đóng tiền cấp quyền trung bình 8 tỷ đồng/năm trong vòng 20 - 50 năm!

Sản lượng khai thác đạt từ 2 - 7%

Ông Nguyễn Trung Hải, Giám đốc Cty Cổ phần Khoáng sản Trung Hải tại xã Châu Quang, huyện miền núi Quỳ Hợp, Nghệ An cho biết: “Khu vực khai thác của Cty Trung Hải đi vào hoạt động từ 4 năm nay có diện tích 23ha, được xác định có 28 triệu m3 đá hoa trắng. Tuy nhiên, sản lượng thu hồi chỉ đạt 7%, trong đó đá ốp lát hơn 2% và bột đá 5%, số còn lại là đá thải loại. Chúng tôi khai thác mấy năm rồi nhưng đá trắng chỉ được từ 2 - 3%. Còn lại là những sản phẩm khác như đá vụn, bột đá…”.

Mỏ đá tại thung Xền Xén, xã Châu Lộc của Cty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Quang Long qua 4 năm đào xới mới thu được 3% thành phẩm là đá hoa trắng trên tổng trữ lượng tính toán là 15 triệu tấn. Tổng Giám đốc Cty Quang Long - ông Chagan Lal Patel lo lắng cho hay: “Mỏ chúng tôi không có mấy đá trắng để khai thác”.

Là Cty có qui mô khai thác đá hoa trắng lớn nhất Việt Nam với 3 loại sản phẩm chính là đá khối, đá xẻ tấm lớn và đá cắt theo qui cách, bà Đỗ Thị Hồng, Phó Tổng Giám đốc Cty TNHH Đá cẩm thạch R.K Việt Nam (DN 100% vốn đầu tư của Ấn Độ) cho biết, mặc dù DN đang sở hữu mỏ đá lớn, được đánh giá là chất lượng nhất nhì của cả nước nhưng sản lượng khai thác trên thực tế lại thấp bởi những thông tin trong quá trình đánh giá thăm dò không chính xác. Bà Hồng khẳng định: “Nếu chúng tôi khai thác 100 khối thì chỉ sử dụng (xuất) được 3 khối. Nếu căn cứ theo giấy phép đầu tư của Cty thì trữ lượng đá khối được phép khai thác là 5 triệu m³, đá bột từ 12 - 15 triệu m³, tỷ lệ thu hồi đạt từ 30 - 35%. Tuy nhiên, thực tế, chúng tôi chỉ thu hồi được từ 3 - 5%”.

Đại diện Cty Cổ phần Tập đoàn Thái Dương cho biết: Cty có mỏ được cấp phép khai thác tại khu vực Khau Tu Ka, xã An Phú, huyện Lục Yên, Yên Bái với trữ lượng khai thác là gần 1,5 triệu m³. Một mỏ khác của Cty tại khu vực làng Lạnh, xã Liễu Đô, huyện Lục Yên với trữ lượng khai thác 11,8 triệu m³. Tuy nhiên, kể từ khi được cấp phép khai thác mỏ đến nay (tháng 8/2010), DN chỉ lo mỗi việc là đầu tư hạ tầng, gần như chưa được khai thác thành phẩm. Sản lượng khai thác được dù không đáng kể cũng đã được nộp đầy đủ các khoản thuế, phí… Tuy nhiên, khoản thu này không đủ bù nhân công, chưa kể dây chuyền máy móc, đầu tư hạ tầng mỏ. Để đầu tư nhiều trăm tỷ đồng như trên, DN đã phải huy động nhiều kênh, thậm chí thế chấp nhiều tài sản có giá trị. Mặc dù vậy, nguồn thu chính từ khai thác đá trắng còn rất gian nan do trữ lượng khai thác thực tế cho thấy chênh lệch rất nhiều so với trữ lượng cấp phép.

Ông Nguyễn Giang Hoài, Chủ tịch Hiệp hội Đá trắng Nghệ An cho biết: Căn cứ theo số liệu của 50 giấy phép khai thác và chế biến đá vôi trắng được Bộ Tài nguyên và Môi trường cấp cho các DN đang hoạt động tại địa bàn huyện Lục Yên (Yên Bái) và Quỳ Hợp (Nghệ An), tổng trữ lượng đá hoa đã cấp phép là 161,6 triệu m³ làm ốp lát và 418 triệu tấn làm bột carbonat canxi, tổng công suất khai thác là 5,8 triệu m³ đá ốp lát/năm và 16 triệu tấn đá bột/năm. Trữ lượng khai thác được tính trên cơ sở cấp tính trữ lượng 121 và 122 trong các báo cáo thăm dò cho các khối đá có kích thước từ 0,4m³ trở lên, tỷ lệ thu hồi phần lớn đạt từ 28 - 33%. Tuy nhiên, theo số liệu thống kê của các DN đang khai thác trên địa bàn thì tỷ lệ thu hồi thực tế đối với đá hoa làm ốp lát chỉ đạt từ 3 - 5%, đối với đá hoa làm bột canxi cacbonat chỉ đạt tối đa 40%.

Quá nhiều khoản thuế, phí

Ông Nguyễn Ngọc Chỉnh, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Cty Cổ phần Mông Sơn cũng khẳng định: DN sản xuất bột đá, DN sản xuất đá trắng tại Việt Nam đang gặp rất nhiều khó khăn, chịu rất nhiều sức ép từ trong và ngoài nước. Đặc biệt là đối với các DN mới trong thời gian dài qua mới chỉ tập trung đầu tư hạ tầng của mỏ. Trong khi đó, các nước láng giềng áp dụng một loạt biện pháp hỗ trợ DN trong mảng này như miễn toàn bộ thuế, phí… Trong khi đó, các DN đá trắng Việt Nam vừa chịu áp lực quá lớn của việc đánh giá trữ lượng mỏ “ảo”, vừa chịu áp lực về nhân công, lao động trong khó khăn chung về kinh tế, vừa phải hoàn thành đủ các khoản thu về thuế, phí.

Cũng theo phép tính của ông Chỉnh, giá bán sản phẩm đá trắng loại 2, loại 3 hiện nay là 180.000 đồng/m3. Trong giá đó đã mất trên 40 ngàn tiền thuế, phí. Số còn lại gồm toàn bộ chi phí sản xuất, chi phí khai thác, chi phí khác… Lợi nhuận của DN rõ ràng chưa đáng là bao. Trong nhiều năm qua, cộng đồng DN đá trắng đã cố gắng nỗ lực xây dựng uy tín trong nước và trên thế giới. Thậm chí, nhiều nước bạn không thể tin DN Việt làm được những việc như thế. Tuy nhiên, khó khăn còn chồng chất, nhất là khi nhiều quốc gia đồng loạt có những giải pháp hỗ trợ khối DN đá trắng.

Ông Nguyễn Giang Hoài cho rằng, các DN hoạt động khoáng sản cũng đã phải nộp rất nhiều khoản thuế, phí và lệ phí vào ngân sách Nhà nước như: Tiền ký quỹ phục hồi môi trường, tiền thuê đất nộp hàng năm, tiền thuế tài nguyên, tiền phí bảo vệ môi trường… Tất cả các khoản thu này đã là một gánh nặng trên đơn vị m³ đá.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, đúng là các DN đá trắng đã đóng góp một khoản không nhỏ vào ngân sách địa phương. Theo thống kê sơ bộ, 28 DN khai thác đá trắng tại Yên Bái mỗi năm đóng góp vào ngân sách huyện (ở đây cụ thể là huyện Lục Yên và Yên Bình) khoảng 20 tỷ đồng, bằng 30% ngân sách địa phương.

Ông Nguyễn Giang Hoài cho biết, con số này ở Nghệ An cũng tương tự. Các DN khai thác và chế biến đá trắng đã hoàn thành đúng, đủ các nghĩa vụ về thuế, phí và trách nhiệm với ngân sách địa phương trong một thời gian dài. Do vậy, việc thu tiền cấp quyền khai thác mỏ như tạm tính của Tổng cục Địa chất và Khoáng sản là cú huých đẩy khối DN khai thác đá trắng đến bờ phá sản.

Trong phép “tính thử” của Tổng cục Địa chất và Khoáng sản, số tiền cấp quyền khai thác đá hoa trắng lên đến trên 8.600 tỷ đồng. Sự thật con số này ra sao? Mời bạn đọc theo dõi ở kỳ sau.

Kỳ II: Giật mình “tính thử” tiền cấp quyền khai thác

Đan Quế - Lê Nguyên