(Thanh tra) - Thanh toán số ngày càng phổ biến, song cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chi tiêu, nhận diện các thủ đoạn thao túng tâm lý và phòng tránh lừa đảo trên môi trường mạng.
Tại tọa đàm “Chạm số - Sống xanh” sáng 12/10 do Báo Tiền Phong tổ chức, PGS.TS Nguyễn Bích Ngân, Trưởng bộ môn Ngân hàng số, Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng, cho rằng thanh toán không dùng tiền mặt mang lại nhiều tiện ích cho người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ. Tuy nhiên, sự thuận tiện trong giao dịch cũng có thể khiến người dùng dễ chi tiêu vượt quá nhu cầu thực tế.
Đáng chú ý, theo khảo sát về hành vi tiêu dùng được bà Ngân dẫn lại, hơn 50% người trẻ dưới 35 tuổi thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt khoảng 5 lần mỗi ngày. Tần suất giao dịch này cho thấy mức độ phổ biến của các phương thức thanh toán số trong đời sống.
Nói về những nguyên tắc giúp sinh viên kiểm soát chi tiêu, tránh mua sắm bốc đồng, PGS.TS Nguyễn Bích Ngân cho rằng một trong những vấn đề đáng chú ý khi sử dụng thanh toán số là người dùng không cảm nhận rõ số tiền đã chi trả.
Dẫn ví dụ về việc mua một ly trà sữa giá 40.000 đồng, bà Ngân phân tích, nếu chỉ có tờ tiền 500.000 đồng, nhiều người có thể ngần ngại khi phải đổi tiền để thanh toán. Tuy nhiên, nếu chỉ cần quét mã QR, quyết định mua hàng có thể được đưa ra nhanh chóng hơn.
“Chúng ta không cảm nhận được nỗi đau chi trả như khi sử dụng tiền mặt, bởi số dư trong tài khoản ngân hàng giảm xuống không tạo ra cảm giác rõ ràng như việc nhìn thấy tiền trong ví vơi đi”, PGS.TS Nguyễn Bích Ngân phân tích.
Theo bà Ngân, khi thanh toán bằng tiền mặt, người mua trực tiếp nhìn thấy số tiền trong ví giảm đi. Ngược lại, việc thanh toán qua thẻ hoặc điện thoại khiến sự thay đổi số dư tài khoản ít được cảm nhận hơn, từ đó có thể dẫn đến những quyết định mua sắm bốc đồng.
Để tạo “cái phanh” trước mỗi quyết định chi tiêu, PGS.TS Nguyễn Bích Ngân khuyến nghị sinh viên cần chậm lại, cân nhắc nhu cầu thực tế, nhất là khi tiếp cận các chương trình khuyến mại, giảm giá hoặc ưu đãi mua sắm trực tuyến.
“Nếu đang muốn mua một món đồ, hãy đặt điện thoại xuống, đi ngủ qua một đêm rồi sáng hôm sau cân nhắc lại xem mình có thực sự cần sản phẩm đó hay không”, bà Ngân gợi ý.
Bên cạnh đó, sinh viên nên phân chia ngân sách thành những khoản riêng biệt theo từng nhu cầu, tương tự phương pháp quản lý tài chính bằng các “hũ” hoặc phong bì. Việc xác định trước hạn mức giúp người dùng chủ động kiểm soát các khoản chi tiêu.
Ở góc độ an ninh mạng, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, cho rằng thách thức đối với người trẻ không chỉ nằm ở nguy cơ bị tấn công kỹ thuật mà còn ở khả năng nhận diện những thủ đoạn thao túng tâm lý.
Theo ông Hiếu, sinh viên có lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ, sử dụng thành thạo thiết bị và các nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, kinh nghiệm sống và khả năng đánh giá những tình huống phức tạp có thể chưa tương xứng với kỹ năng sử dụng công nghệ.
Một trong những nguy cơ là thói quen xử lý thông tin quá nhanh. Khi bắt gặp mã QR, đường link học bổng, thông tin tuyển dụng “việc nhẹ lương cao” hoặc chương trình hoàn tiền, nhiều sinh viên có thể vội vàng truy cập, đăng ký mà chưa kiểm chứng nguồn thông tin.
Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu phân tích, nhiều vụ lừa đảo không đơn thuần là tấn công kỹ thuật mà còn khai thác cảm xúc, khiến nạn nhân tự nguyện thực hiện yêu cầu của đối tượng.
Điển hình là thủ đoạn “bắt cóc online”, khi nạn nhân không bị khống chế về thể xác nhưng bị thao túng nhận thức, cảm xúc và hành vi. Dưới áp lực sợ hãi, người bị hại có thể làm theo những yêu cầu phi lý, gây thiệt hại cho bản thân và gia đình.
Để nhận diện nguy cơ, ông Hiếu lưu ý ba dấu hiệu cảnh báo thường gặp trong các kịch bản lừa đảo trực tuyến. Thứ nhất, thông tin gây sốc, tác động mạnh đến cảm xúc, từ lời hứa hẹn lợi ích lớn đến những lời đe dọa hoặc câu chuyện khơi gợi lòng trắc ẩn.
Thứ hai, áp lực thời gian, khi đối tượng liên tục thúc ép nạn nhân phải hành động ngay, không cho cơ hội suy nghĩ hoặc kiểm chứng. Thứ ba, yêu cầu cô lập thông tin, buộc nạn nhân giữ bí mật, không trao đổi với người thân, bạn bè, thầy cô hoặc cơ quan chức năng.
Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, khi xuất hiện những dấu hiệu này, người dùng cần cảnh giác và ghi nhớ nguyên tắc “Dừng - Ngắt - Kiểm - Lưu”. Cụ thể, dừng ngay các thao tác đang thực hiện; ngắt liên lạc với đối tượng và không tiếp tục truy cập đường link đáng ngờ; kiểm tra, xác minh sự việc qua các kênh chính thức; lưu giữ tin nhắn, số điện thoại, đường link, thông tin tài khoản nhận tiền và biên lai giao dịch để phục vụ xác minh.
Trường hợp đã cung cấp thông tin tài khoản hoặc mã OTP, người dùng cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức để yêu cầu khóa những dịch vụ có nguy cơ bị chiếm đoạt. Nếu đã chuyển tiền, cần thông báo ngay cho ngân hàng và trình báo cơ quan công an.
Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu cũng khuyến cáo sinh viên tuyệt đối không bán, cho thuê hoặc cho người khác sử dụng tài khoản ngân hàng của mình, bởi tài khoản có thể bị lợi dụng để thực hiện các giao dịch bất hợp pháp.
