(Thanh tra) - Trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển công nghệ cao, nhu cầu nhân lực số tại Việt Nam sẽ tiếp tục tăng mạnh trong thời gian tới. Song thực tế, nền kinh tế số đang thiếu nhân lực để “bắt kịp, tiến cùng” với các quốc gia khu vực và thế giới.
Việt Nam bên cạnh nhiều kết quả tích cực trong phát triển lực lượng lao động chất lượng cao, vẫn phải đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt về chất lượng nhân lực số, khoảng cách kỹ năng và sự mất cân đối giữa các vùng miền.
Kinh tế số đang trở thành một động lực tăng trưởng then chốt của Việt Nam, là 1 trong 3 trụ cột chính trong chuyển đổi số quốc gia, bên cạnh Chính phủ số và xã hội số.
Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây (Cloud Computing) và Internet vạn vật (IoT) đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, nguồn nhân lực số trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia.
PGS.TS Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhấn mạnh, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, nền tảng số và tự động hóa vừa mở ra cơ hội mới cho tăng trưởng và năng suất, vừa đặt ra yêu cầu ngày càng cao về khả năng thích ứng, làm chủ công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.
Ngày 28/1/2022, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 146/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Nâng cao nhận thức, phổ cập kỹ năng và phát triển nguồn nhân lực chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”, tạo cơ sở pháp lý trực tiếp cho hoạt động đào tạo, bồi dưỡng và phát triển nguồn nhân lực số trên phạm vi cả nước.
Tuy nhiên, tốc độ gia tăng nhu cầu lao động số đang vượt khả năng đáp ứng của hệ thống đào tạo và thị trường lao động. Khoảng cách giữa nhu cầu của doanh nghiệp và năng lực thực tế của người lao động vẫn là một rào cản lớn đối với quá trình chuyển đổi số.
Nền kinh tế số của Việt Nam được dự báo sẽ phát triển mạnh mẽ, có thể đạt 74 tỷ USD vào năm 2030 nhưng sẽ khó thành hiện thực nếu không giải được bài toán về nguồn nhân lực số. Hơn nữa, cơ hội nghề nghiệp trong lĩnh vực số ngày càng nhiều, trong khi lực lượng lao động cung ứng lại thiếu hụt là sự lãng phí rất lớn.
Từ góc độ thị trường lao động, ThS. Đinh Thị Phi Nga - Trường Đại học Thành Đô cho biết, tỷ lệ lao động có bằng, chứng chỉ đã tăng từ 24,1% năm 2020 lên 29,2% năm 2025. Tuy vậy, trình độ đào tạo chính thức chưa đồng nghĩa với năng lực làm việc trong môi trường số.
Khoảng cách này cũng thể hiện rõ ở ngành công nghệ thông tin: Trong khoảng 84.000 sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, chỉ 30 - 35% đáp ứng được yêu cầu công việc.
Theo bà Nga, thách thức còn lớn hơn ở những ngành công nghệ chiến lược. Cụ thể, trong lĩnh vực bán dẫn, Việt Nam hiện chủ yếu tham gia các khâu có giá trị gia tăng thấp như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử thông qua các doanh nghiệp FDI.
Khâu thiết kế mới có khoảng 50 doanh nghiệp, trong khi sản xuất công nghệ lõi và vật liệu vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu. Nếu không giải được bài toán nhân lực chất lượng cao, nguy cơ Việt Nam mắc kẹt trong “bẫy lắp ráp” là hiện hữu.
Bà Võ Thị Bích Thủy, Giám đốc Vận hành, công ty cung ứng giải pháp nhân sự Manpower Việt Nam cho biết, nhu cầu nhân sự có kỹ năng tại Việt Nam đang rất lớn. Khảo sát Xu hướng Tuyển dụng của Manpower cho thấy, từ đầu năm 2026 đến nay, tỷ lệ doanh nghiệp dự kiến tăng tuyển dụng liên tục ở mức cao; xu hướng gia tăng trong các lĩnh vực AI, bán dẫn, tự động hóa, logistics, chuỗi cung ứng và sản xuất công nghệ cao.
Tuy nhiên, theo bà Thủy, thiếu hụt nhân lực là hiện hữu khi có khoảng 50% doanh nghiệp tại Việt Nam tham gia khảo sát cho biết, họ mất nhiều thời gian hơn để tuyển được người có tay nghề cao, điển hình là ngành bán dẫn.
Việt Nam đặt mục tiêu phát triển khoảng 50.000 nhân lực bán dẫn đến năm 2030, riêng TP.HCM đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 9.000 nhân lực có trình độ đại học trở lên. Tuy nhiên, cả nước hiện nay mới chỉ có khoảng 15.000 nhân lực bán dẫn, tương đương 30% tổng nhu cầu.
Năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tổ chức giám sát chuyên đề việc thực hiện chính sách, pháp luật về phát triển và sử dụng nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao.
Giám sát đã thẳng thắn chỉ ra hiện trạng: Thiếu hụt trầm trọng nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là các chuyên gia đầu ngành, “tổng công trình sư” và các nhóm nghiên cứu mạnh trong những lĩnh vực cốt lõi như khoa học - công nghệ, kinh tế mới, AI, bán dẫn và luật.
Để phát triển và sở hữu được nguồn nhân lực số, vai trò của giáo dục đào tạo được đánh giá là hết sức quan trọng, mang tính chiến lược. Hiện, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triển khai các đề án đào tạo nhân lực cho những lĩnh vực như khoa học, kỹ thuật, điện hạt nhân, đường sắt tốc độ cao, thiết kế vi mạch...
Đến năm 2030, nhu cầu nhân lực trình độ đại học trở lên trong lĩnh vực bán dẫn được xác định ở mức hơn 50.000 người; AI cũng cần trên 50.000 người. Theo các chuyên gia lao động, đây là những lĩnh vực mà các cơ sở đào tạo cần kết nối với doanh nghiệp để đào tạo phù hợp. Sự thiếu hụt nguồn nhân lực số ảnh hưởng lớn đến tốc độ hiện thực hóa nền kinh tế số, do đó lấp đầy khoảng trống nguồn nhân lực số là yêu cầu cấp thiết.
