Theo các chuyên gia, bước sang năm 2026, xuất nhập khẩu cần chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, nâng giá trị gia tăng và hàm lượng công nghệ. Ảnh: Đông Hà

Không chỉ là câu chuyện mở rộng thị trường hay gia tăng kim ngạch xuất khẩu, theo các chuyên gia kinh tế, thách thức cốt lõi nằm ở việc giảm dần phụ thuộc vào gia công, nguyên liệu nhập khẩu, qua đó nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và sức chống chịu của nền kinh tế.

Xuất khẩu tăng trưởng nhanh, thách thức cũng lớn hơn

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) trong 5 năm qua, xuất khẩu Việt Nam tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm, mức cao trong bối cảnh thương mại toàn cầu phục hồi chậm và nhiều rủi ro. Từ năm 2023, Việt Nam chính thức gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới, cho thấy quy mô và vị thế hàng hóa Việt Nam ngày càng được nâng lên.

Không chỉ mở rộng về lượng, xuất nhập khẩu còn đóng vai trò quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô. Việt Nam duy trì xuất siêu liên tục suốt 10 năm, từ 2016 đến nay. Nguồn ngoại tệ ổn định từ xuất siêu giúp giảm áp lực lên tỷ giá, củng cố dự trữ ngoại hối và tạo dư địa linh hoạt cho điều hành chính sách tiền tệ.

Riêng 11 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đạt 430,2 tỷ USD, tăng 16,1% so với cùng kỳ năm trước. Dự kiến cả năm, xuất khẩu có thể vượt mốc 470 tỷ USD, tăng khoảng 16% so với năm 2024.

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 ước đạt khoảng 920 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 15 quốc gia có quy mô thương mại lớn nhất thế giới, với thặng dư thương mại khoảng 22 tỷ USD.

Tuy nhiên, phía sau những gam màu sáng là nhiều thách thức đáng lưu ý. Tăng trưởng xuất khẩu hiện vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao của chuỗi sản xuất và phân phối toàn cầu. Nhiều ngành hàng chủ lực còn lệ thuộc nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến chuỗi sản xuất, xuất khẩu dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài.

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng và các tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững ngày càng trở thành "giấy thông hành" bắt buộc, những điểm nghẽn này đang bộc lộ rõ hơn.

"Xuất khẩu Việt Nam vì vậy đứng trước yêu cầu phải chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao giá trị gia tăng và khả năng chống chịu nếu muốn duy trì vai trò động lực trong giai đoạn tới", ông Nguyễn Anh Sơn nhấn mạnh.

Đổi cách làm để xuất khẩu bền vững

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh, yêu cầu đặt ra với xuất khẩu Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng mà còn phải nâng cao chất lượng và tính bền vững.

Theo ông Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Thương hiệu và Cạnh tranh, cần nhìn nhận đúng bản chất của thương mại quốc tế trong bối cảnh mới. Ông cho rằng xuất khẩu không thể chỉ được đánh giá qua tốc độ tăng trưởng hay chênh lệch kim ngạch từng năm.

Với quy mô xuất khẩu khoảng 450 tỷ USD, chỉ cần tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa đạt 20% cũng đã đóng góp gần 90 tỷ USD cho GDP, con số rất đáng kể, cho thấy dư địa nâng "chất" cho xuất khẩu còn lớn.

Từ góc độ điều hành, ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh bối cảnh mới đang đặt ra nhiều thách thức chưa từng có. Chuỗi cung ứng toàn cầu biến động mạnh, xu hướng phi toàn cầu hóa gia tăng, trong khi các tiêu chuẩn xanh, phát thải, truy xuất nguồn gốc dần trở thành rào cản thương mại mới.

Trước thực tế đó, Việt Nam cần chủ động tái cơ cấu chiến lược xuất nhập khẩu theo hướng nâng cao khả năng chống chịu và giá trị gia tăng. Trọng tâm là đa dạng hóa nguồn cung và thị trường để giảm phụ thuộc vào một quốc gia hay khu vực, đồng thời gắn chặt hoạt động xuất nhập khẩu với quá trình chuyển dịch sang kinh tế xanh. Việc “xanh hóa” không chỉ dừng ở khâu sản xuất mà phải mở rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng, đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Ở góc nhìn chiến lược dài hạn, ông Nguyễn Anh Sơn cho rằng xuất khẩu vẫn cần tiếp tục giữ vai trò động lực then chốt của nền kinh tế. Tuy nhiên, để đi đường dài, xuất khẩu không thể dựa mãi vào lợi thế chi phí thấp hay gia công.

Yêu cầu đặt ra là chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, tập trung nâng cao giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ, tỷ lệ nội địa hóa và năng lực tự chủ của nền kinh tế.

"Tựu trung, hoạt động xuất nhập khẩu cần chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, hiệu quả và bền vững, gắn với nâng cao giá trị gia tăng và hàm lượng công nghệ", ông Sơn nhấn mạnh.