Một công trình xây dựng không phép tại phường Kim Liên (Hà Nội) đã bị chính quyền xử phạt. Ảnh: Thiên Tâm.

Thực tế hiện nay, nhiều công trình xây dựng không phép, trái phép, đến khi gần hoàn thiện hoặc đã đưa vào sử dụng mới bị xử lý. Các chuyên gia cho rằng, điều này không chỉ khiến việc cưỡng chế tốn kém, phức tạp mà còn làm gia tăng nguy cơ phát sinh tranh chấp, khiếu kiện và thất thoát nguồn lực xã hội.

Không thể để công trình hoàn thiện rồi mới cưỡng chế

Theo Luật sư Hoàng Văn Hà, Công ty Luật TNHH ARC Hà Nội, giải pháp quan trọng nhất hiện nay là phải ngăn chặn vi phạm ngay từ thời điểm mới phát sinh thay vì để công trình hoàn thiện rồi mới cưỡng chế tháo dỡ. Pháp luật hiện hành đã trao cho cơ quan chức năng nhiều công cụ để xử lý sớm như đình chỉ thi công, buộc khôi phục hiện trạng hoặc cưỡng chế tháo dỡ công trình vi phạm.

Ông Hà nhận định việc Hà Nội sử dụng flycam, dữ liệu số hóa đất đai và ảnh vệ tinh để rà soát vi phạm là hướng đi phù hợp trong bối cảnh đô thị hóa nhanh hiện nay. Công nghệ giúp phát hiện vi phạm ngay từ giai đoạn san lấp, dựng móng thay vì chờ công trình hoàn thiện mới xử lý.

Với các trường hợp tái phạm có tổ chức hoặc cố tình chống đối, luật sư cho rằng cần xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự. Theo ông Hà, chỉ khi người vi phạm nhận thức rõ hậu quả pháp lý không chỉ dừng ở nộp phạt mà còn có thể bị tháo dỡ toàn bộ công trình hoặc xử lý hình sự, thì tính răn đe mới thực sự hiệu quả.

Về lâu dài, để xử lý tận gốc tình trạng xây dựng trái phép, ông Hà cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thay vì chỉ tập trung vào cưỡng chế sau vi phạm.

Theo ông, trước hết cần minh bạch thông tin quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất để người dân dễ dàng tiếp cận, qua đó hạn chế tình trạng đầu cơ hoặc xây dựng trái phép nhằm “đón quy hoạch”. Bên cạnh đó, cần siết chặt trách nhiệm quản lý của chính quyền địa phương, đặc biệt là người đứng đầu và cán bộ phụ trách địa bàn nếu để xảy ra vi phạm kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần.

Luật sư Hà cũng nhấn mạnh vai trò giám sát của người dân, báo chí và cộng đồng trong phát hiện vi phạm. Thực tế thời gian qua, nhiều vụ việc lớn được phát hiện từ phản ánh của người dân chứ không phải từ hoạt động kiểm tra.

Ngoài ra, công tác tuyên truyền pháp luật cần được coi là giải pháp phòng ngừa từ gốc để người dân hiểu rõ hậu quả của hành vi xây dựng trái phép. Bởi, có trường hợp người dân bỏ toàn bộ tài sản tích lũy để xây dựng công trình nhưng cuối cùng vẫn bị cưỡng chế tháo dỡ, gây thiệt hại kinh tế rất lớn.

Siết trách nhiệm người đứng đầu và tăng giám sát xã hội

Chung quan điểm, Luật sư Nguyễn Ngọc Hùng, Trưởng Văn phòng Luật sư Kết Nối nhấn mạnh cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thay vì chỉ tập trung vào cưỡng chế sau vi phạm.

Theo luật sư Hùng, Hà Nội cần đẩy nhanh tiến độ phủ kín và công khai minh bạch thông tin quy hoạch để người dân dễ dàng tiếp cận, tránh tình trạng lợi dụng “quy hoạch treo” hoặc thông tin không minh bạch để đầu cơ, xây dựng trái phép.

Đồng thời, cũng cần tính toán nhu cầu thực tế về nhà ở, sản xuất, kho bãi ở khu vực ven đô để có cơ chế sử dụng đất phù hợp với thực tiễn.

Về mặt quản lý, ông Hùng nhấn mạnh phải gắn chặt trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu với kết quả trật tự xây dựng trên địa bàn, thiết lập các kênh giám sát độc lập đối với công tác quản lý đất đai, trật tự xây dựng. Đặc biệt, phải xử lý nghiêm các trường hợp buông lỏng quản lý hoặc có dấu hiệu bao che.

Ngoài ra, vai trò giám sát của người dân, báo chí và cộng đồng cũng rất quan trọng. Khi thông tin vi phạm được phản ánh kịp thời, công khai và minh bạch thì sẽ góp phần hạn chế tình trạng vi phạm kéo dài hoặc xử lý không triệt để.