Vụ Đông Xuân năm nay lúa thơm bất ngờ rớt giá “thê thảm”, chỉ chênh với lúa thường từ 200 - 300 đồng 1kg, trong khi chi phí trồng trọt lại cao hơn nhiều

Cứu lúa…

Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) cho biết, sau hơn 1 tháng triển khai công tác thu mua, các doanh nghiệp thuộc VFA đã mua hơn 950.000 tấn gạo, đạt khoảng 95% chỉ tiêu theo kế hoạch. 

Có thể nhìn nhận, ngay sau khi có thông tin Chính phủ đồng ý triển khai chương trình thu mua tạm trữ, giá lúa trên thị trường đã tăng so với thời điểm đầu vụ, giúp nhà nông gia tăng được lợi nhuận. Cụ thể, giá bình quân lúa tươi ngoài đồng tăng từ 150 - 200 đồng/kg, đạt 4.400 đồng/kg đối với lúa thường, 4.600 - 5.300 đồng/kg, nhưng với lúa chất lượng cao, lúa thơm thì giá thu mua lúa tạm trữ được đánh giá phù hợp với tình hình thực tế trong nước và giá thị trường quốc tế.

Theo số liệu của Cục Trồng trọt, tính đến ngày 19/3, các tỉnh ĐBSCL đã thu hoạch được hơn 1,2 triệu ha lúa Đông Xuân và dự kiến đến cuối tháng 4/2013 sẽ thu hoạch dứt điểm trên 1,5 triệu ha. Với năng suất đạt khoảng 6,8 tấn/ha, sản lượng lúa vụ Đông Xuân năm nay sẽ đạt trên 10,6 triệu tấn, trong đó lượng lúa hàng hóa cần tiêu thụ chiếm gần 80%.

Mục tiêu quan trọng nhất của chương trình thu mua lúa gạo tạm trữ là đảm bảo giá hợp lý để cho nhà nông có lợi nhuận. Tuy nhiên, doanh nghiệp thu mua tạm trữ phần lớn không mua trực tiếp từ nông dân mà chủ yếu qua thương lái. Thực tế này dẫn đến nhiều bất cập. Để đảm bảo lợi nhuận, giá lúa thương lái mua của nhà nông luôn thấp hơn giá niêm yết tại doanh nghiệp.

Hơn nữa, trái với mong mỏi của nhà nông, sau khi doanh nghiệp triển khai thu mua lúa tạm trữ, giá lúa chỉ tăng không đáng kể. Theo tính toán của nhà nông, giá thành mỗi kg lúa khô hiện khoảng 5.000 đồng/kg nhưng nhà nông khó đảm bảo lợi nhuận 30% như mong mỏi của ngành Nông nghiệp.

Từ kinh nghiệm triển khai công tác thu mua lúa gạo tạm trữ trong vài năm qua, Chính phủ đã chỉ đạo các ngành chức năng cần kết hợp tạo điều kiện thuận lợi tối đa để công tác tạm trữ triển khai đúng tiến độ, đúng mục tiêu. Vậy nhưng theo nhiều nông dân, thời điểm thực hiện tạm trữ lúa gạo vụ này là chưa hợp lý, triển khai chậm so với thời vụ. Nhiều nơi lúa đã gặt tại ruộng, nhưng chính sách tạm trữ lúa gạo vẫn còn… trên bàn giấy.

… Có cứu nhà nông?

Thực hiện chủ trương của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, vụ lúa Đông Xuân 2012 - 2013, nông dân ĐBSCL đã chuyển đổi phần lớn diện tích sang trồng lúa Jasmine, hay lúa OM4900 chất lượng cao.

Theo đó, toàn vùng đã xuống giống hơn 1,5 triệu ha, trong đó diện tích lúa thơm, lúa chất lượng cao tăng đáng kể. Chỉ riêng Kiên Giang, diện tích lúa thơm chiếm đến 70%, tương đương khoảng 220.000 ha, TP. Cần Thơ là 60.000 ha. Các tỉnh còn lại như Long An, An Giang, Hậu Giang, Vĩnh Long…, lúa thơm cũng chiếm diện tích rất lớn. Qua vài mùa được giá, vụ Đông Xuân năm nay giá lúa thơm lại bất ngờ rớt “thê thảm”, chỉ chênh với lúa thường từ 200 - 300 đồng/kg, dao động từ 4.900 - 5.500 đồng/kg, thấp hơn khoảng 1.000 đồng/kg vo với vụ trước, trong khi chi phí trồng trọt lại cao hơn nhiều.

Thay vì thu hoạch đến đâu, bán hết đến đấy như mọi năm, thì ở vụ này, hầu hết thương lái chỉ mua lúa cấp thấp (IR 40504), lúa chất lượng cao hầu như khó bán được vì doanh nghiệp cũng không “mặn mà” thu mua. Kết quả, nhiều hộ muốn bán cũng không bán được, mà để lại thì không có chỗ bảo quản và nợ lãi ngân hàng. Hậu quả, hàng vạn nông dân đang gánh chịu thiệt hại từ việc trồng lúa chất lượng cao nhưng… thu nhập thấp. Trồng lúa thơm vì vậy nhiều người lỗ nặng.

Dù không phải là nhà phân tích thị trường, cũng như có nông dân cho rằng, do hầu như không biết thông tin gì về hoạt động xuất khẩu gạo, loại gạo… mà doanh nghiệp cần cho các hợp đồng trong một năm để từ đó có thể chuẩn bị nguồn hàng. Vì thế, hoạt động canh tác vẫn chỉ dựa vào tập quán lâu đời, dẫn đến luôn bị động mỗi khi thu hoạch, và giá trị thu về của cả người trồng lúa lẫn doanh nghiệp đều không cao.

Bên cạnh đó, Việt Nam chưa có thương hiệu gạo riêng nên cũng khó cạnh tranh với các quốc gia khác. Điều này khiến các hợp đồng xuất khẩu mà doanh nghiệp có được chỉ là “có gì bán nấy” chứ chưa định hướng được thị trường.

Trong khi đau đầu vì giá lúa thấp không bán được, người trồng lúa còn mất trắng thêm 15 - 20% phí cho “cò lúa. Tìm hiểu “đường đi” của hạt lúa từ ruộng tới kho của doanh nghiệp, mới thấy nỗi gian truân của nhà nông khi không được chủ động quyết định giá cho sản phẩm do mình làm ra.

Một hạt gạo xuất khẩu phải qua 3 khâu trung gian trước khi đến được với doanh nghiệp. Từ khi lúa lấp ló chín trên đồng, “cò ruộng” đi một vòng xem xét rồi ra giá, sau đó gọi lái ghe đến mua lẻ, lái ghe thu mua tại ruộng rồi chở đến nhà máy, và cuối cùng lúa khô được nhà máy xay bán cho doanh nghiệp thu mua, tạm trữ. Một ghe lúa khoảng 50 tấn, “cò lúa” được 2 triệu, lái ghe bán cho thương lái lời từ 5 - 10 triệu, thương lái bán cho doanh nghiệp lại “ăn” vào đó một khoản nữa, nên thực sự là nông dân không được bao nhiêu từ hạt lúa của mình.

Thông tin này cũng cho thấy, doanh nghiệp hưởng lãi suất ưu đãi mua tạm trữ, nhưng thực tế xưa nay, chưa có doanh nghiệp lương thực nào trực tiếp ngã giá hạt luá với nhà nông. Như vậy, nếu theo đúng chủ trương của Chính phủ, thay vì đảm bảo cho nhà nông lãi 30%, thì trước mắt ba khâu trung gian của hạt lúa xuất khẩu đã “ăn trắng” của nhà nông từng ấy lợi nhuận rồi.

Để tránh tình trạng “cò” như hiện nay, các doanh nghiệp Nhà nước nên ký hợp đồng với nông dân không qua trung gian. Doanh nghiệp đặt hàng với nông dân, có vậy mớ có thể đảm bảo nông dân có lợi nhuận 30%.

Theo các chuyên gia kinh tế, những năm tới, chính sách tạm trữ cần có sự điều chỉnh nhất định để nông dân có lợi nhiều nhất. Chính phủ nên ban hành Nghị định tạm trữ lúa gạo trước khi thu hoạch lúa, và việc triển khai tạm trữ cũng cần căn cứ tình hình thực tế từng địa phương chứ không thực hiện đồng loạt như hiện nay. Tùy theo cơ cấu mùa vụ từng địa phương, nơi nào thu hoạch trước sẽ mua trước và ngược lại.

Vũ Kỳ Phong