(Thanh tra) - Dù đã có nhiều nỗ lực, song công tác tiếp công dân và xử lý khiếu nại, tố cáo tại Viện kiểm sát các địa phương vẫn gặp không ít vướng mắc từ thể chế đến điều kiện thực hiện, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả giải quyết các vụ việc.
Cần tháo gỡ khó khăn, vướng măc
Trong thời gian qua, công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp tại Viện kiểm sát nhân dân các địa phương đã có nhiều nỗ lực, tuy nhiên vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn, vướng mắc cả về thể chế pháp luật lẫn điều kiện tổ chức thực hiện. Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến tiến độ xử lý đơn thư mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả giải quyết, đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ và kịp thời để khắc phục.
Trước hết, về quy định của pháp luật và các văn bản hướng dẫn thi hành, một trong những bất cập nổi bật là thời hạn giải quyết khiếu nại trong tố tụng hình sự còn quá ngắn so với yêu cầu thực tiễn. Theo quy định hiện hành, Viện kiểm sát cùng cấp chỉ có 7 ngày để giải quyết khiếu nại, trong khi Viện kiểm sát cấp trên có 15 ngày để xem xét giải quyết tiếp theo nếu có khiếu nại. Trong khoảng thời gian hạn chế này, cơ quan kiểm sát phải thực hiện nhiều hoạt động nghiệp vụ như làm việc với người khiếu nại, yêu cầu cơ quan liên quan chuyển hồ sơ, nghiên cứu tài liệu, thậm chí tổ chức đối thoại khi cần thiết. Chính vì vậy, việc bảo đảm vừa đúng thời hạn vừa đúng chất lượng là thách thức lớn, đặc biệt đối với những vụ việc phức tạp, có nhiều tình tiết cần xác minh.
Không chỉ dừng lại ở yếu tố thời gian, một số tình huống phát sinh trong thực tiễn cũng chưa được quy định cụ thể, dẫn đến lúng túng trong quá trình xử lý. Chẳng hạn, đối với khiếu nại liên quan đến kết luận điều tra vụ án hình sự do phó thủ trưởng cơ quan điều tra ký, thời hạn giải quyết cũng chỉ là 7 ngày, trong khi có thể phát sinh các trường hợp chưa hết thời hạn giải quyết khiếu nại nhưng Viện kiểm sát đã ban hành cáo trạng truy tố bị can. Khi đó, việc xử lý kết quả giải quyết khiếu nại như thế nào vẫn chưa có hướng dẫn rõ ràng. Tương tự, nếu Viện kiểm sát bác đơn khiếu nại nhưng sau đó cơ quan điều tra lại có hướng xử lý khác, hoặc khi hồ sơ chuyển sang Tòa án và bị trả điều tra bổ sung làm thay đổi nội dung kết luận điều tra, thì giá trị của kết quả giải quyết khiếu nại trước đó cũng chưa được quy định cụ thể. Những khoảng trống pháp lý này khiến quá trình áp dụng pháp luật thiếu thống nhất, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khiếu kiện kéo dài.
Bên cạnh đó, hiện nay vẫn chưa có một bộ quy chuẩn thống nhất về các hành vi, quyết định tố tụng hay nội dung vụ việc thuộc đối tượng bị khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp, đặc biệt là trong lĩnh vực dân sự và hành chính. Điều này dẫn đến sự khác biệt trong nhận thức và cách áp dụng giữa các cơ quan tư pháp, gây khó khăn cho việc xác định thẩm quyền cũng như nội dung cần giải quyết, từ đó ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp liên ngành.
Hệ thống công nghệ thông tin chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn
Ở góc độ ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số, một số những hạn chế cũng bộc lộ ra như việc sử dụng phần mềm quản lý đơn khiếu nại, tố cáo trong ngành Kiểm sát đôi khi còn gặp trục trặc, từ tình trạng quá tải hệ thống, lỗi truy cập, không đăng nhập được tài khoản cho đến việc không thể cập nhật dữ liệu kịp thời. Không những vậy, hiện chưa có hướng dẫn cụ thể từ cấp trên về việc triển khai chuyển đổi số trong lĩnh vực này, bao gồm số hóa hồ sơ, xây dựng các công cụ hỗ trợ như sơ đồ tư duy trong giải quyết khiếu nại, tố cáo. Hệ thống phần mềm hiện hành cũng chưa được tích hợp, liên thông với các cơ sở dữ liệu về án hình sự, dân sự, cũng như chưa kết nối với hệ thống quản lý đơn của các cơ quan tư pháp khác, dẫn đến khó khăn trong tra cứu, đối chiếu thông tin.
Đáng chú ý, việc thiếu một cơ sở dữ liệu dùng chung hoặc phần mềm liên kết để theo dõi lịch sử đơn thư đã và đang gây ra nhiều hệ lụy. Đối với những đơn đã được giải quyết nhiều lần hoặc đã chuyển qua nhiều cơ quan, việc kiểm soát tình trạng khiếu kiện trùng lặp, vượt cấp, kéo dài trở nên rất khó khăn, làm gia tăng áp lực cho các cơ quan tiếp nhận và xử lý.
Không chỉ vướng mắc về kỹ thuật, yếu tố con người và điều kiện bảo đảm cũng là những điểm nghẽn đáng quan tâm. Tại nhiều địa phương, nguồn nhân lực chuyên trách cho công tác tiếp công dân và xử lý đơn thư còn hạn chế, chủ yếu là kiêm nhiệm nên dễ dẫn đến tình trạng quá tải khi số lượng đơn tăng cao.
Trong khi đó, yêu cầu về chất lượng giải quyết ngày càng cao, đòi hỏi cán bộ, kiểm sát viên phải đầu tư nhiều thời gian và công sức hơn cho mỗi vụ việc. Đồng thời, kinh phí dành cho công tác này, bao gồm hoạt động tiếp công dân, tuyên truyền pháp luật, cũng như đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị như phòng tiếp dân, hệ thống ghi âm, ghi hình, lưu trữ hồ sơ, vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc bảo đảm các điều kiện theo quy định pháp luật.
Từ những khó khăn nêu trên, có thể thấy nguyên nhân xuất phát từ nhiều phía. Trước hết là do hệ thống pháp luật còn thiếu thống nhất, khi chỉ có Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Thi hành án hình sự quy định về thẩm quyền trực tiếp kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của Viện kiểm sát, trong khi các luật khác lại chưa có quy định tương ứng. Điều này dẫn đến việc nguồn thông tin về vi phạm bị hạn chế, khiến cơ quan kiểm sát khó phát hiện kịp thời để kiến nghị khắc phục. Bên cạnh đó, khối lượng công việc ngày càng gia tăng trong khi biên chế và nguồn lực không tương xứng cũng là nguyên nhân quan trọng làm ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng giải quyết.
Ngoài ra, quy trình xử lý các đơn đề nghị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm đòi hỏi sự thận trọng cao, cán bộ phải nghiên cứu hồ sơ kỹ lưỡng để có căn cứ trả lời, đặc biệt đối với những vụ việc phức tạp, kéo dài hoặc do các cơ quan Trung ương chuyển đến. Tuy nhiên, việc chuyển hồ sơ từ Tòa án đôi khi còn chậm, không kịp thời, buộc Viện kiểm sát phải nhiều lần ban hành văn bản yêu cầu hoặc trực tiếp đến rút hồ sơ, làm kéo dài thời gian giải quyết.
Có thể thấy, những khó khăn, vướng mắc trong công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo tại Viện kiểm sát các địa phương là vấn đề mang tính hệ thống, đòi hỏi sự hoàn thiện đồng bộ từ pháp luật, tổ chức bộ máy đến ứng dụng công nghệ và bảo đảm nguồn lực. Việc nhận diện rõ các nguyên nhân này là cơ sở quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của ngành trong thời gian tới.
