Từ Ban Thanh tra Đặc biệt

Năm 2015 ghi dấu ấn đặc biệt của ngành Thanh tra khi bước vào 70 năm phát triển và trưởng thành. 70 năm qua, sự phát triển của ngành Thanh tra luôn gắn với những trang sử hào hùng của dân tộc. Nhìn lại các bước phát triển đó cũng là hướng đến tương lai.

Tháng 8/1945, sau khi tổng khởi nghĩa giành chính quyền, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời. Ngay từ khi vừa mới ra đời, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã phải đương đầu với muôn vàn khó khăn, thử thách. Cùng với những khó khăn về kinh tế - xã hội như “giặc đói, giặc dốt”, còn phải đối phó cùng một lúc với nhiều kẻ thù ở cả trong và ngoài nước. Có thể nói, chưa bao giờ vận mệnh của cách mạng Việt Nam, của dân tộc Việt Nam phải đứng trước những thử thách vô cùng nghiêm trọng “ngàn cân treo sợi tóc”.

Nhiệm vụ quan trọng nhất đặt ra cho Đảng và nhân dân lúc này là giữ vững chính quyền nhân dân trước sự tấn công của những kẻ thù lớn mạnh, độc ác và nguy hiểm. Muốn chiến thắng kẻ thù và vượt qua mọi khó khăn, Đảng phải huy động được tất cả sức mạnh của toàn bộ đất nước, của toàn thể dân tộc lên trận tuyến đấu tranh, không bỏ sót một khả năng, một lực lượng nào. Đoàn kết toàn dân, an dân, phát huy sức mạnh của mọi nguồn lực dân tộc là vấn đề mấu chốt, có tính chất sống còn của Tổ quốc Việt Nam.

Song, do chưa có một hệ thống luật pháp, quy chế, quy định, cùng với sự hiểu biết hạn chế trong việc quản lý Nhà nước, quản lý xã hội, nhiều người trong bộ máy chính quyền cách mạng đã tỏ ra lúng túng, thậm chí nhiều trường hợp do thiếu kinh nghiệm xử lý đã vi phạm quyền tự do, dân chủ của nhân dân, đó là chưa kể đến một số cán bộ thoái hóa biến chất nhanh, để lại tiếng kêu, tiếng than của người dân.

Hơn lúc nào hết, vấn đề quan trọng thời điểm này là phải chăm lo khối đoàn kết toàn dân nhằm động viên tất cả mọi lực lượng dân tộc vào công cuộc xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng. Để làm được điều đó, nhiệm vụ quan trọng hàng đầu là phải “an dân”, giữ vững kỷ cương, phép nước, làm cho trên dưới một lòng, mọi người dân, mọi tầng lớp đều đồng sức, đồng lòng tin tưởng vào Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh. 

Do vậy, sau một thời gian chuẩn bị, ngày 23/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh thành lập Ban Thanh tra Đặc biệt. Theo đó, Ban Thanh tra Đặc biệt có toàn quyền nhận các đơn khiếu nại của nhân dân; điều tra, hội chứng, xem xét các tài liệu giấy tờ của các Uỷ ban nhân dân hoặc các cơ quan của Chính phủ cần thiết cho công việc giám sát; đình chức, bắt giam bất cứ nhân viên nào trong Uỷ ban nhân dân hay Chính phủ đã phạm lỗi trước khi mang ra Hội đồng Chính phủ hay Toà án đặc biệt xét xử; tịch biên hoặc niêm phong những tang vật và dùng mọi cách điều tra để lập một hồ sơ mang một phạm nhân ra Toà án đặc biệt; có thể truy tố tất cả các việc đã xảy ra trước ngày ban bố Sắc lệnh này; đề nghị lên Chính phủ những điều cần sửa đổi trong các cơ quan.

Đồng thời, lập ngay tại Hà Nội, một Toà án đặc biệt để xử những nhân viên của các Uỷ ban nhân dân hay các cơ quan của Chính phủ do Ban Thanh tra truy tố. Toà án đặc biệt có toàn quyền định án, có thể tuyên án tử hình và những án tuyên lên sẽ thi hành trong 48 giờ.

Các ông Bùi Bằng Đoàn và Cù Huy Cận được đề nghị vào Ban Thanh tra Đặc biệt. Lúc này, Ban Thanh tra Đặc biệt được hình thành về mặt tổ chức với những trọng trách to lớn. Và do yêu cầu cấp thiết, nhiệm vụ của Ban Thanh tra Đặc biệt là thường xuyên nghiên cứu và giải quyết các đơn, thư khiếu nại và phản ánh của các tầng lớp nhân dân từ khắp các địa phương gửi lên Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh. 

Song song với việc thành lập Ban Thanh tra Đặc biệt, những tháng cuối năm 1945, đầu năm 1946, Chính phủ đã chỉ đạo thành lập Ban Thanh tra ở một số Bộ như: Bộ Quốc phòng, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính, Bộ Canh nông... và Ban Thanh tra các xứ Bắc Bộ và Nam Bộ. Tuỳ theo điều kiện từng nơi, tổ chức và nhiệm vụ của Thanh tra các xứ cũng có sự khác biệt.

Đến xây dựng và bảo vệ chính quyền (1945 - 1946)

Ngay sau khi được giao nhiệm vụ tại Ban Thanh tra Đặc biệt, các ông Bùi Bằng Đoàn, Cù Huy Cận đã bắt tay luôn vào việc thực hiện nhiệm vụ. Đầu tiên là nghiên cứu kỹ đơn, thư của các tầng lớp nhân dân và các nhân sĩ, trí thức từ khắp nơi gửi về. Nhận thấy cần phải trực tiếp đi điều tra tình hình tại chỗ để kịp thời giải quyết ngay yêu cầu của quần chúng, cả hai vị đã đi về một số địa phương.

Địa phương đầu tiên mà Ban Thanh tra Đặc biệt đến là tỉnh Hà Nam. Đây là vụ thanh tra đầu tiên của Ban Thanh tra Đặc biệt. Với cách giải quyết hợp lý, hợp tình, cuộc thanh tra đầu tiên ấy đã gây được cảm tình mạnh mẽ trong quần chúng nhân dân, làm cho nhân dân hiểu rõ và tin tưởng hơn vào Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Đầu tháng 2/1946, Ban Thanh tra Đặc biệt tiến hành thanh tra 1 vụ tham ô của lãnh đạo địa phương. Sau khi nghiên cứu kỹ đơn, thư phản ánh, tố giác của nhân dân và một số nhân sĩ về hành vi tham ô công quỹ, Ban Thanh tra Đặc biệt đã trực tiếp đi điều tra vụ việc. Được sự phối hợp và giúp đỡ của Ban Thanh tra Bộ Nội vụ và Văn phòng Bộ Nội vụ, Ban Thanh tra Đặc biệt đã thu thập được những chứng cứ về hành vi tham ô của vị lãnh đạo địa phương này. Vụ việc được đưa ra ánh sáng và được trừng trị đúng người đúng tội. Đây là vụ đầu tiên giải quyết vấn đề tham ô.

Trong những tháng cuối năm 1946, Ban Thanh tra Đặc biệt tiếp tục giải quyết một số vụ việc theo đơn, thư khiếu nại, phản ánh của quần chúng nhân dân. Vì không xảy ra những vụ vi phạm nghiêm trọng và không có điều kiện đi điều tra tại chỗ, Ban Thanh tra Đặc biệt đã nghiên cứu kỹ đơn, thư phản ánh của quần chúng và phối hợp với Thanh tra Bộ Nội vụ giải quyết các yêu cầu của quần chúng. Phần lớn các vụ việc được giải quyết với các hình thức là phê bình, cảnh cáo và khuyến nghị các nhân viên có hành động sai phạm. Lúc này, hoạt động của Ban Thanh tra Đặc biệt chủ yếu diễn ra tại địa bàn các tỉnh Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ.

Tuy hoạt động chưa nhiều, nhưng những vụ việc đã được Ban Thanh tra Đặc biệt giải quyết có tính chất điển hình, liên quan đến nhiều mặt trong đời sống xã hội, từ việc giải quyết vấn đề tham ô, cửa quyền đến việc bảo vệ quyền tự do, dân chủ cho nhân dân. Qua các hoạt động thanh tra, nhân dân thấy rõ Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn luôn coi trọng tiếng nói, yêu cầu, nguyện vọng chính đáng của tất cả các tầng lớp nhân dân, nghiêm trị bất cứ ai làm sai đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ, qua đó đề cao kỷ cương, phép nước.

Kết quả đạt được của Ban Thanh tra Đặc biệt đã thực sự gây được niềm tin trong các tầng lớp nhân dân, động viên toàn dân tập hợp trong trận tuyến đấu tranh giữ vững và xây dựng chính quyền cách mạng, chuẩn bị thực lực cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.

Những quan điểm đầu tiên của Chủ tịch Hồ Chí Minh về công tác thanh tra và những hoạt động ban đầu của Ban Thanh tra Đặc biệt đã đặt nền móng cho việc xây dựng hệ thống tư tưởng, tổ chức và hoạt động thanh tra về sau.

Có thể nói, Ban thanh tra đặc biệt được thành lập, trong 1 thời gian ngắn hoạt động đã để lại dấu ấn rất là tốt trong nhân dân cũng như trong Chính quyền. Cho đến nay đã 70 năm kể từ ngày thành lập và qua 16 đời Lãnh đạo có thể nói, ngành Thanh tra cũng như nhiều ngành, lĩnh vực khác đã phát triển mạnh mẽ, cả về phương diện, tổ chức, bộ máy cũng như về mặt hoạt động. 

Mặc dù, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn qua  mỗi thời kỳ, hay mỗi giai đoạn nhất định, thì chức năng, nhiệm vụ quyền hạn kể cả địa vụ pháp lý của các cơ quan thanh tra được điều chỉnh cho phù hợp với yêu cầu kinh tế xã hội cũng như yêu cầu quản lý đất nước, quản lý xã hội của từng thời kỳ, nhưng có thể tựu chung là mục tiêu của hoạt động thanh tra là nhất quán, bảo vệ quyền dân chủ của nhân dân, bảo vệ việc thực thi pháp luật góp phần hoàn thiện cơ chế chính sách, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Kỳ II: Từng bước ổn định bộ máy tổ chức

Phương Hiếu (Ghi)