Cải cách toàn diện hoạt động kiểm tra chuyên ngành

Bộ Tư pháp đang thẩm định dự thảo Nghị định quy định thực hiện thủ tục hành chính đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh; phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh theo cơ chế một cửa quốc gia, cơ chế một cửa ASEAN.

Việc ban hành Nghị định nhằm thực hiện các thỏa thuận, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Việc này cũng tạo cơ sở pháp lý thống nhất để thực hiện thủ tục hành chính đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, người và phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh trên Cổng thông tin một cửa quốc gia.

Đặc biệt, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành trong công tác kiểm tra chuyên ngành trên nền tảng kết nối thông tin qua Cơ chế một cửa quốc gia.

Đồng thời, tạo cơ sơ pháp lý thống nhất để cải cách toàn diện hoạt động kiểm tra chuyên ngành theo hướng giảm lượng hàng hóa phải kiểm tra chuyên ngành tại khâu thông quan.

Đồ họa: Minh Nguyệt

Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, khắc phục những chồng chéo, xung đột, bất cập tại các văn bản về kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.

Từ đó, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, minh bạch hóa công tác kiểm tra chuyên ngành thông qua việc công bố các quy chuẩn, tiêu chuẩn, phương pháp kiểm tra.

Thủ tục hành chính chưa triển khai đồng bộ

Sau 6 năm thi hành, Nghị định số 85/2019/NĐ-CP ngày 14/11/2019 của Chính phủ quy định thực hiện thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa quốc gia, cơ chế một cửa ASEAN và kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đã đạt được một số kết quả tích cực (Nghị định 85).

Trong đó, đã tạo hành lang pháp lý để thực hiện thủ tục hành chính đối với hàng hóa xuất nhập khẩu, người và phương tiện vận tải quá cảnh, nhập cảnh trên Cổng thông tin một cửa quốc gia.

Cơ chế này đã giúp tổ chức, cá nhân giảm thời gian, chi phí, nhân lực. Nhất là thành phần hồ sơ, trình tự thủ tục thực hiện các thủ tục rõ ràng, công khai, minh bạch, giảm đầu mối tiếp xúc giữa doanh nghiệp và cơ quan Nhà nước.

Nghị định đã tạo cơ sở pháp lý để thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành trong công tác kiểm tra chuyên ngành trên nền tảng kết nối thông tin qua Cơ chế một cửa quốc gia.

Tuy nhiên, thủ tục hành chính thực hiện trên Cổng thông tin một cửa quốc gia chưa triển khai một cách đồng bộ theo chuẩn mực chung. Hồ sơ đăng ký kiểm tra và kết quả kiểm tra đang quy định dưới dạng điện tử/giấy, chưa quy định số hóa các chứng từ. Điều này dẫn đến không tận dụng lại hồ sơ đã có sẵn trên Cổng thông tin một cửa quốc gia để sử dụng cho quy trình khác.

Hơn nữa, Nghị định 85 chưa quy định cụ thể về trách nhiệm chia sẻ dữ liệu, công nhận dữ liệu và tái sử dụng dữ liệu. Vì vậy, doanh nghiệp phải nộp nhiều hồ sơ, chứng từ và phải nộp nhiều lần cho nhiều cơ quan.

Liên quan đến thủ tục đối với loại hình phương tiện vận tải xuất nhập cảnh qua cửa khẩu đường sắt, đường bộ, chưa có quy định cụ thể được thực hiện thông qua Cổng thông tin một cửa quốc gia. Các loại hình này vẫn được thực hiện bằng phương thức thủ công, gây bất cập trong công tác quản lý, kiểm tra, giám sát và theo dõi từ khi phương tiện vận tải nhập cảnh đến khi xuất cảnh ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc ngược lại.

Đồng thời, tạo cơ sơ pháp lý thống nhất để cải cách toàn diện hoạt động kiểm tra chuyên ngành theo hướng giảm lượng hàng hóa phải kiểm tra chuyên ngành tại khâu thông quan.

Đồ họa: Minh Nguyệt

Bãi bỏ quy định về kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu

Dự thảo Nghị định gồm 50 Điều được chia thành VI Chương. Trong đó, có một số nội dung được sửa đổi, bổ sung, như: Bổ sung quy định trách nhiệm của đơn vị quản lý Cổng thông tin một cửa quốc gia thông báo trước 24h trên Cổng thông tin một cửa quốc gia khi hệ thống bảo trì; bổ sung trách nhiệm của Bộ Tài chính chịu trách nhiệm bảo đảm kết nối Cổng thông tin một cửa quốc gia với nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia. Bỏ các quy định cụ thể về sử dụng chữ ký số, đăng ký chữ ký số.

Để chuẩn hoá dữ liệu khai báo, tránh sai sót và trùng lặp, đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin, dự thảo Nghị định bổ sung quy định việc tạo lập thông tin bản khai chung theo chuẩn dữ liệu do đơn vị quản lý Cổng thông tin một cửa quốc gia hướng dẫn với các chỉ tiêu thông tin tại phụ lục kèm theo…

Đáng chú ý, dự thảo Nghị định bãi bỏ các quy định về kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Vì việc kiểm tra chuyên ngành đã được quy định đầy đủ tại pháp luật quản lý chuyên ngành như Luật Hóa chất, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, Luật An toàn thực phẩm, Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật,… các luật này mới được sửa đổi, bổ sung tại kỳ họp Quốc hội khóa XV.

Cụ thể, bãi bỏ giải thích các từ ngữ “kiểm tra chuyên ngành”, “quản lý rủi ro trong kiểm tra chuyên ngành” và “cơ quan kiểm tra chuyên ngành” tại các khoản 10, 11, 12, Điều 3 Nghị định số 85/2019/NĐ-CP. Bỏ nội dung quy định việc hàng hoá phải kiểm tra chuyên ngành trước thông quan.

Góp ý của Thanh tra Chính phủ

Góp ý về thông tin, dữ liệu tại Cổng thông tin một cửa quốc gia được sử dụng để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, Thanh tra Chính phủ cho rằng, dự thảo Nghị định chưa có nội dung quy định về thông tin, dữ liệu tại Cổng thông tin một cửa quốc gia được sử dụng để phục vụ công tác này.

Đồ họa: Minh Nguyệt

Đồng thời, tạo cơ sơ pháp lý thống nhất để cải cách toàn diện hoạt động kiểm tra chuyên ngành theo hướng giảm lượng hàng hóa phải kiểm tra chuyên ngành tại khâu thông quan.

Mặt khác, để bổ sung cơ sở pháp lý cho hoạt động thanh tra trực tuyến, từ xa trên dữ liệu điện tử theo khoản 2, Điều 19 Luật Thanh tra năm 2025, Thanh tra Chính phủ đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định về thẩm quyền quản lý, khai thác, sử dụng hồ sơ, dữ liệu lưu trữ trên Cổng thông tin một cửa quốc gia phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát của các cơ quan chức năng.

Tại điểm c, khoản 2, Điều 34 dự thảo Nghị định kế thừa quy định tại điểm d, khoản 4, Điều 34 Nghị định số 85/2019/NĐ-CP của Chính phủ về “Trường hợp một cơ quan từ chối hồ sơ điện tử nhưng vẫn tiếp tục xử lý bên ngoài hệ thống dựa trên hồ sơ giấy...”.

Tuy nhiên, Thanh tra Chính phủ cho rằng, chưa có thống kê, đánh giá các tình huống thực tế cần sử dụng quy định này khi giải quyết thủ tục hành chính đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh; phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh theo cơ chế một cửa quốc gia.

Do đó, cần rà soát các tình huống thực tế đã áp dụng quy định này từ khi thực hiện Nghị định số 85/2019/NĐ-CP; mức độ đáp ứng của hệ thống công nghệ thông tin hiện nay và các quy định pháp luật hiện hành. Trên cơ sở đó, quy định các trường hợp cụ thể cơ quan quản lý nhà nước được từ chối hồ sơ điện tử nhưng vẫn tiếp tục xử lý bên ngoài hệ thống dựa trên hồ sơ giấy hoặc đề xuất loại bỏ hoàn toàn việc giải quyết thủ tục hành chính theo phương thức này, để đảm bảo tính minh bạch và xác định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của các cơ quan quản lý Nhà nước tại khu vực cửa khẩu.