Dự thảo Luật đánh dấu bước chuyển mình trong tư duy quản lý Nhà nước, đi từ phương thức "tiền kiểm" sang "hậu kiểm". Đồ họa: Trang Nguyệt

Thực trạng công tác thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường

Theo báo cáo tổng kết thi hành Luật Bảo vệ môi trường, công tác thanh tra, kiểm tra và xử phạt vi phạm hành chính thời gian qua đã được các cấp chính quyền địa phương triển khai có trọng tâm, trọng điểm, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm nhằm tăng tính răn đe, góp phần bảo đảm hiệu lực quản lý Nhà nước và nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân, doanh nghiệp.

Trong giai đoạn 2022-2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã thực hiện thanh tra, kiểm tra đối với 1.074 cơ sở, phát hiện tỷ lệ vi phạm lên tới 42% và tiến hành xử phạt hành chính đối với 348 cơ sở với tổng số tiền thu được hơn 96 tỷ đồng.

Tại các địa phương, số vụ vi phạm hành chính về bảo vệ môi trường bị phát hiện và xử lý cũng lên tới 14.863 vụ, thu về tổng số tiền xử phạt hơn 643 tỷ đồng. Cùng với đó, công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm về môi trường được đẩy mạnh khi lực lượng công an đã triển khai nhiều đợt cao điểm tấn công trấn áp, xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực như xả thải gây ô nhiễm nguồn nước, quản lý chất thải nguy hại không đúng quy định hay nhập khẩu rác thải trái phép.

Tuy nhiên, báo cáo tổng kết cũng thẳng thắn chỉ ra những tồn tại, bất cập như sự chồng chéo trong hoạt động thanh tra, kiểm tra giữa Trung ương và địa phương, giữa các bộ, ngành, cùng với đó là chế tài xử lý vi phạm dù đã được nâng lên nhưng vẫn chưa đủ sức răn đe. Kết quả thanh tra, kiểm tra cho thấy số lượng các cơ sở thanh tra, kiểm tra qua các năm giảm, nhưng tỷ lệ các cơ sở vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường qua các năm có xu hướng tăng.

Quy định về thanh tra, kiểm tra và phòng, chống tiêu cực trong dự thảo Luật

Nhằm khắc phục những hạn chế thực tiễn và thích ứng với chủ trương chuyển mạnh phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường đã thiết kế lại nhiều quy định pháp lý gắn liền với công tác thanh tra, kiểm tra và minh bạch hóa thông tin để phòng, chống gian lận, tiêu cực.

Cụ thể, dự thảo Luật sửa đổi khoản 4, Điều 4 của Luật Bảo vệ môi trường, theo đó, quy định hoạt động bảo vệ môi trường phải được tiến hành thường xuyên, công khai, minh bạch, ưu tiên dự báo và phòng ngừa ô nhiễm.

Đối với công tác hậu kiểm, khoản 4, Điều 38 dự thảo Luật quy định rõ trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường phải trực tiếp chỉ đạo kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật trong việc thực hiện các nội dung, yêu cầu bảo vệ môi trường theo văn bản phê duyệt do chính mình ban hành.

Tương tự, theo nội dung dự thảo sửa đổi điểm b, khoản 7, Điều 49, giao trách nhiệm cho UBND các cấp tiếp nhận đăng ký môi trường phải tiến hành kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện thủ tục này.

Đặc biệt, để ngăn chặn từ gốc các hành vi gian lận, tiêu cực trong việc theo dõi phát thải, dự thảo Luật yêu cầu các cơ sở xả thải phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác, toàn vẹn và đầy đủ của kết quả quan trắc nước thải, bụi, khí thải, đồng thời bắt buộc phải có biện pháp ngăn chặn việc can thiệp, làm sai lệch kết quả quan trắc.

Song song với đó, việc công khai thông tin môi trường được dự thảo quy định chặt chẽ tại Điều 114 nhằm bảo đảm dữ liệu được chia sẻ chính xác, đầy đủ, kịp thời, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác giám sát của cộng đồng và các cơ quan chức năng.

Đồ hoạ: Trang Nguyệt

Ý kiến đóng góp của Thanh tra Chính phủ đối với dự thảo Luật

Trong quá trình xây dựng và hoàn thiện dự thảo Luật, cơ quan chủ trì soạn thảo đã nhận được những ý kiến đóng góp từ Thanh tra Chính phủ nhằm bảo đảm tính chặt chẽ, thống nhất và minh bạch của các quy định pháp luật.

Cụ thể, Thanh tra Chính phủ đã đề nghị rà soát lại khoản 7, Điều 1 của dự thảo Luật do nội dung này đã được sửa đổi, bổ sung tại điểm e, khoản 37, Điều 1 của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 15 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, qua đó cơ quan soạn thảo đã tiếp thu và bãi bỏ quy định trùng lặp này.

Đối với quy định về đánh giá môi trường chiến lược tại điểm a, khoản 11, Điều 1 của dự thảo Luật, Thanh tra Chính phủ đề nghị cần quy định cụ thể cho từng nội dung thẩm định, cho ý kiến đối với đánh giá môi trường chiến lược của quy hoạch và của chiến lược, hoặc phải giao Chính phủ quy định chi tiết nội dung này nhằm tạo hành lang pháp lý minh bạch cho cơ quan thực thi.

Bên cạnh đó, liên quan đến chính sách cấm nhập khẩu tàu biển đã qua sử dụng để phá dỡ, xử lý, tái chế, Thanh tra Chính phủ đề nghị bổ sung thông tin chi tiết về số lượng tàu biển đã nhập khẩu và kết quả kiểm tra việc phá dỡ của các cơ sở được cấp phép để làm minh chứng thực tiễn cho việc đề xuất sửa đổi nội dung này.

Trả lời ý kiến này, cơ quan soạn thảo cho biết, kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành, các doanh nghiệp đóng mới, sửa chữa tàu biển ở Việt Nam chưa nhập khẩu tàu biển đã qua sử dụng để phá dỡ, từ đó củng cố cơ sở đề xuất bãi bỏ quy định liên quan nhằm phòng ngừa, ngăn chặn nguy cơ phát sinh ô nhiễm môi trường.

Từ những kết quả tổng kết thi hành Luật Bảo vệ môi trường và các ý kiến góp ý của cơ quan chức năng, dự thảo Luật đang được hoàn thiện theo hướng tăng cường trách nhiệm giải trình, nâng cao hiệu lực hậu kiểm và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Đây là một trong những nội dung trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý môi trường trong thời gian tới.