Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Dương Quốc Huy tiếp công dân tại TPHCM ngày 13/1/2026. Ảnh: Chu Tuấn

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trách nhiệm giải trình ngày càng được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại, gắn liền với yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo đảm công khai, minh bạch và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.

Trách nhiệm giải trình là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên

Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chủ trương, chính sách, quy định pháp luật khẳng định và cụ thể hóa yêu cầu thực hiện trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ nói chung và trong giải quyết khiếu nại, tố cáo nói riêng.

Chỉ thị số 53-CT/TW ngày 26/10/2025 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động công vụ đã xác định rõ trách nhiệm giải trình là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên của cả hệ thống chính trị. Chỉ thị nhấn mạnh vai trò then chốt của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền, cơ quan, tổ chức trong việc trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện nghiêm các quy định về trách nhiệm giải trình; coi kết quả thực hiện trách nhiệm giải trình là một trong những căn cứ quan trọng để đánh giá năng lực, uy tín và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu.

Trong lĩnh vực tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo – lĩnh vực trực tiếp liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân và mối quan hệ giữa Nhà nước với Nhân dân – yêu cầu về trách nhiệm giải trình càng được đặt ra một cách cấp thiết.

Chỉ thị số 35-CT/TW ngày 26/5/2014 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo đã khẳng định rõ: Phải phát huy trách nhiệm của người đứng đầu cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền, cơ quan nhà nước; lấy hiệu quả của công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo làm tiêu chí đánh giá năng lực, kết quả công tác của người đứng đầu.

Theo tinh thần của Chỉ thị 35-CT/TW, người đứng đầu tổ chức đảng, chủ tịch ủy ban nhân dân các cấp, thủ trưởng các cơ quan, đơn vị không chỉ chịu trách nhiệm chung về tình hình khiếu nại, tố cáo trong phạm vi quản lý mà còn phải trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo, tham gia đối thoại, làm rõ nội dung, nguyên nhân phát sinh khiếu nại, tố cáo; xem xét toàn diện cả khía cạnh pháp lý và thực tiễn; bảo đảm việc giải quyết “thấu tình, đạt lý”. Đây chính là những biểu hiện cụ thể của việc thực hiện trách nhiệm giải trình của người đứng đầu trong giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Như vậy, các chủ trương, chỉ thị của Đảng đã tạo lập cơ sở chính trị quan trọng, định hướng xuyên suốt cho việc xác định vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong thực hiện trách nhiệm giải trình khi giải quyết khiếu nại, tố cáo; đồng thời là tiền đề để pháp luật cụ thể hóa thành các quyền hạn, nghĩa vụ pháp lý cụ thể.

Phó Cục trưởng Cục I Ngô Văn Cường làm việc với tỉnh Thái Nguyên về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo trên địa bàn. Ảnh: TK

Vai trò của người đứng đầu có ý nghĩa quyết định

Theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), trách nhiệm giải trình được hiểu là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền làm rõ thông tin, giải thích kịp thời, đầy đủ về quyết định, hành vi của mình trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao.

Khái niệm này thể hiện rõ ba yếu tố cốt lõi của trách nhiệm giải trình: (i) Chủ thể có thẩm quyền; (ii) Nội dung giải trình là quyết định, hành vi trong hoạt động công vụ; (iii) Yêu cầu về tính kịp thời, đầy đủ, rõ ràng của việc giải thích, làm rõ thông tin.

Tuy nhiên, trách nhiệm giải trình không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mang tính thụ động khi có yêu cầu, mà còn là yêu cầu chủ động trong quản lý, điều hành, nhằm nâng cao chất lượng hoạt động công vụ, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức.

Trong lĩnh vực giải quyết khiếu nại, tố cáo, trách nhiệm giải trình được pháp luật quy định cho nhiều chủ thể khác nhau tham gia vào quá trình giải quyết, từ người bị khiếu nại, người giải quyết khiếu nại đến người bị tố cáo và cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Đối với giải quyết khiếu nại, Luật Khiếu nại năm 2011 đã quy định cụ thể nghĩa vụ giải trình của người bị khiếu nại và người giải quyết khiếu nại ở cả hai lần giải quyết. Người bị khiếu nại có nghĩa vụ cung cấp thông tin, tài liệu và giải trình về tính hợp pháp, đúng đắn của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại. Người giải quyết khiếu nại lần đầu và lần hai có trách nhiệm tổ chức đối thoại, cung cấp thông tin, tài liệu, hồ sơ giải quyết khiếu nại theo yêu cầu của người khiếu nại, người bị khiếu nại hoặc tòa án.

Đặc biệt, việc tổ chức đối thoại trong giải quyết khiếu nại được coi là một hình thức giải trình trực tiếp, công khai, dân chủ giữa cơ quan nhà nước với công dân. Thông qua đối thoại, các bên có điều kiện trình bày quan điểm, cung cấp chứng cứ, làm rõ những vấn đề còn khác nhau, qua đó góp phần nâng cao chất lượng, tính thuyết phục của quyết định giải quyết khiếu nại.

Trong giải quyết tố cáo, Luật Tố cáo năm 2018 quy định người bị tố cáo có nghĩa vụ giải trình về hành vi bị tố cáo, cung cấp thông tin, tài liệu liên quan khi được yêu cầu. Đồng thời, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết tố cáo cũng phải thực hiện trách nhiệm giải trình theo quy định chung của pháp luật về phòng, chống tham nhũng.

Như vậy, trách nhiệm giải trình trong giải quyết khiếu nại, tố cáo vừa được quy định trực tiếp trong pháp luật chuyên ngành, vừa được bổ trợ bởi các quy định chung của Luật Phòng, chống tham nhũng, tạo thành một khung pháp lý tương đối đầy đủ. Trong khuôn khổ đó, vai trò của người đứng đầu được thể hiện một cách đặc biệt rõ nét và có ý nghĩa quyết định.

ThS. Lê Thị Thuý, Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh: TH

Người đứng đầu là trung tâm tổ chức, điều hành và bảo đảm việc thực hiện

Yêu cầu của các văn bản của Đảng và quy định của pháp luật hiện hành cho thấy, người đứng đầu không chỉ là chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo mà còn là trung tâm tổ chức, điều hành và bảo đảm việc thực hiện hiệu quả trách nhiệm giải trình trong lĩnh vực này. Vai trò đó được thể hiện thông qua các nội dung cụ thể sau đây:

Thứ nhất, người đứng đầu trực tiếp thực hiện trách nhiệm giải trình, nêu gương trong thực hiện trách nhiệm giải trình khi giải quyết khiếu nại, tố cáo

Trước hết, người đứng đầu phải là chủ thể trực tiếp thực hiện trách nhiệm giải trình, qua đó thể hiện vai trò nêu gương, dẫn dắt trong toàn bộ quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo. Việc nêu gương của người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi nó không chỉ tác động đến nhận thức, thái độ của đội ngũ cán bộ, công chức mà còn tạo dựng niềm tin của công dân đối với cơ quan Nhà nước.

Trong thực tiễn, trách nhiệm giải trình của người đứng đầu thể hiện rõ qua việc trực tiếp tiếp công dân, trực tiếp đối thoại với người khiếu nại, tố cáo, nhất là đối với các vụ việc phức tạp, kéo dài, đông người. Thông qua đối thoại, người đứng đầu phải làm rõ căn cứ pháp lý của các quyết định, hành vi bị khiếu nại, tố cáo; giải thích đầy đủ lý do, cơ sở của hướng giải quyết; đồng thời lắng nghe, tiếp thu ý kiến, nguyện vọng chính đáng của công dân.

Việc người đứng đầu trực tiếp giải trình không chỉ mang ý nghĩa hình thức mà còn là sự cam kết mang tính chính trị – pháp lý về tính đúng đắn, hợp pháp và hợp lý của hoạt động quản lý Nhà nước. Trong bối cảnh nhiều vụ việc khiếu nại, tố cáo có nguyên nhân từ nhận thức chưa đầy đủ của người dân hoặc từ những hạn chế trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật, vai trò giải trình trực tiếp của người đứng đầu càng trở nên quan trọng trong việc tháo gỡ bức xúc, ổn định tình hình xã hội.

Trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu còn thể hiện ở việc tuân thủ nghiêm các quy định về công khai, minh bạch; chủ động cung cấp thông tin, tài liệu theo thẩm quyền; không né tránh, đùn đẩy trách nhiệm khi có yêu cầu giải trình. Đây là yếu tố then chốt để xây dựng văn hóa giải trình trong cơ quan, đơn vị.

Thứ hai, người đứng đầu trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo tổ chức thực hiện trách nhiệm giải trình khi giải quyết khiếu nại, tố cáo

Bên cạnh việc trực tiếp thực hiện trách nhiệm giải trình, người đứng đầu còn có vai trò quyết định trong việc lãnh đạo, chỉ đạo tổ chức thực hiện các quy định về trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quy trình giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Trước hết, người đứng đầu có trách nhiệm ban hành hoặc chỉ đạo ban hành các quy chế, quy trình nội bộ nhằm cụ thể hóa trách nhiệm giải trình phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị. Các quy định này cần làm rõ trách nhiệm của từng bộ phận, cá nhân trong việc cung cấp thông tin, tài liệu; tổ chức đối thoại; giải thích, trả lời công dân; bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong thực hiện.

Tiếp theo, người đứng đầu phải chỉ đạo việc phân công nhiệm vụ rõ ràng, gắn trách nhiệm giải trình với trách nhiệm cá nhân của người được giao nhiệm vụ giải quyết khiếu nại, tố cáo. Việc phân công không rõ ràng, chồng chéo hoặc buông lỏng quản lý sẽ làm suy giảm hiệu quả thực hiện trách nhiệm giải trình, dẫn đến tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm.

Trong quá trình chỉ đạo, điều hành, người đứng đầu cần đặc biệt quan tâm đến việc tổ chức đối thoại – một hình thức giải trình quan trọng và bắt buộc trong giải quyết khiếu nại. Việc chỉ đạo tổ chức đối thoại phải bảo đảm tính thực chất, không hình thức; nội dung đối thoại phải tập trung vào những vấn đề cốt lõi, còn ý kiến khác nhau; kết quả đối thoại phải được ghi nhận, sử dụng làm căn cứ quan trọng cho việc ra quyết định giải quyết.

Ngoài ra, người đứng đầu còn có trách nhiệm bảo đảm các điều kiện cần thiết về nhân lực, kinh phí, cơ sở vật chất, ứng dụng công nghệ thông tin để thực hiện tốt trách nhiệm giải trình. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc ứng dụng các nền tảng công nghệ trong tiếp công dân, cung cấp thông tin, tra cứu hồ sơ giải quyết khiếu nại, tố cáo cũng là một biểu hiện cụ thể của vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của người đứng đầu trong thực hiện trách nhiệm giải trình.

Thứ ba, người đứng đầu tổ chức kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực hiện trách nhiệm giải trình

Một nội dung quan trọng khác thể hiện vai trò của người đứng đầu là trách nhiệm tổ chức kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các vi phạm liên quan đến việc thực hiện trách nhiệm giải trình khi giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Trách nhiệm giải trình chỉ thực sự có hiệu lực khi đi kèm với cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ và chế tài xử lý phù hợp. Người đứng đầu phải thường xuyên kiểm tra việc chấp hành các quy định về giải trình của cán bộ, công chức thuộc quyền quản lý; kịp thời phát hiện những biểu hiện né tránh, trì hoãn, giải trình không đầy đủ, không đúng quy định. Việc kiểm tra, giám sát cần được thực hiện một cách toàn diện, cả về quy trình, nội dung và kết quả giải quyết khiếu nại, tố cáo. Trong đó, cần đặc biệt chú trọng đến chất lượng giải trình: mức độ rõ ràng, thuyết phục của việc giải thích; tính công khai, minh bạch trong cung cấp thông tin; thái độ, tinh thần trách nhiệm của người thực hiện giải trình đối với công dân.

Khi phát hiện vi phạm, người đứng đầu phải kiên quyết xử lý theo đúng quy định của pháp luật, gắn trách nhiệm giải trình với trách nhiệm kỷ luật, trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm chính trị. Việc xử lý nghiêm minh không chỉ có tác dụng răn đe, phòng ngừa vi phạm mà còn góp phần củng cố kỷ cương, kỷ luật hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Đồng thời, thông qua công tác kiểm tra, giám sát, người đứng đầu cần kịp thời rút ra những bài học kinh nghiệm, điều chỉnh phương thức lãnh đạo, chỉ đạo, hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm nâng cao chất lượng thực hiện trách nhiệm giải trình trong giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu về công khai, minh bạch, kiểm soát quyền lực và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân ngày càng được đặt ra cao hơn, vai trò của người đứng đầu trong thực hiện trách nhiệm giải trình khi giải quyết khiếu nại, tố cáo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Người đứng đầu vừa là chủ thể trực tiếp thực hiện trách nhiệm giải trình, vừa là người lãnh đạo, tổ chức, kiểm tra, giám sát toàn bộ quá trình thực hiện trách nhiệm này trong cơ quan, đơn vị. Việc phát huy đầy đủ vai trò của người đứng đầu không chỉ góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo, mà còn là yếu tố then chốt để xây dựng nền hành chính phục vụ, liêm chính, hiện đại; củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.