Sự phát triển nhanh chóng của thị trường thực phẩm bao gói sẵn trong những năm gần đây đã làm thay đổi cấu trúc chuỗi cung ứng thực phẩm tại Việt Nam. Từ mô hình sản xuất - phân phối truyền thống, thị trường đang chuyển dịch sang các chuỗi cung ứng đa tầng, xuyên biên giới và tích hợp mạnh mẽ với thương mại điện tử. Điều này dẫn đến những rủi ro về an toàn thực phẩm ngày càng gia tăng, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức quản lý Nhà nước nói chung và hoạt động thanh tra nói riêng.

Ngành hàng thực phẩm bao gói sẵn - một phân khúc có mức độ rủi ro cao, tốc độ lưu thông nhanh và khó kiểm soát. Ảnh: Nhóm tác giả

Luật Thanh tra năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã tạo nền tảng thể chế quan trọng để tăng cường tính thống nhất và hiện đại hóa hoạt động thanh tra. Tuy nhiên, sự thay đổi này đặt ra nhiều thách thức đối với hoạt động thanh tra trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, đặc biệt đối với ngành hàng thực phẩm bao gói sẵn - một phân khúc có mức độ rủi ro cao, tốc độ lưu thông nhanh và khó kiểm soát.

Khoảng trống nghiên cứu và những vấn đề đặt ra

Nhìn chung, hệ thống lý luận đã hình thành được khung phân tích vững chắc về phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực Nhà nước, tạo tiền đề cho việc tổ chức bộ máy thanh tra tại chính quyền địa phương hai cấp. Các nghiên cứu tiền nhiệm đã làm rõ vai trò của pháp luật trong bảo vệ người tiêu dùng và bước đầu tiếp cận xu thế quản trị hiện đại. Trên bình diện thực tiễn, Luật Thanh tra 2025, Nghị định 217/2025/NĐ-CP và sắp tới là Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) là những minh chứng cho nỗ lực cải cách, nhằm tạo ra một hành lang pháp lý mới, hiện đại, bước đầu hình thành tư duy quản lý dựa trên rủi ro và hỗ trợ tuân thủ, thay vì chỉ thuần túy cưỡng chế như trước đây. Khung pháp lý này đã bước đầu đồng bộ hóa các quy định, giúp phân định rõ chức năng thanh tra và kiểm tra, đồng thời thiết lập cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ thông qua các tiêu chuẩn quốc tế như HACCP, GMP.

Tuy nhiên, lý luận hiện nay vẫn tồn tại khoảng trống lớn khi hầu hết các công trình nghiên cứu trước đó chưa tiếp cận một cách hệ thống cơ chế thanh tra đối với thực phẩm bao gói sẵn trong khuôn khổ thể chế mới của Luật Thanh tra năm 2025.

Phần lớn các nghiên cứu mới tập trung vào phân tích hành vi vi phạm của doanh nghiệp hoặc mô tả thực trạng quản lý Nhà nước, trong khi chưa làm rõ cấu trúc tổ chức thực thi, cơ chế phối hợp liên ngành và phương thức vận hành của hoạt động thanh tra trong điều kiện chính quyền địa phương hai cấp. Điều này dẫn đến khoảng trống lý luận đáng kể, đặc biệt trong việc lý giải mối quan hệ giữa phân cấp quản lý, kiểm soát quyền lực và hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực an toàn thực phẩm.

Thực tiễn cho thấy, dù hệ thống pháp luật về thanh tra và an toàn thực phẩm đã được xây dựng tương đối đầy đủ, song hiệu quả thực thi vẫn còn hạn chế. Chỉ riêng năm 2025, tại Hà Nội đã tạm giữ 807kg thực phẩm bao gói sẵn không có hóa đơn chứng từ hợp lệ; khu vực chợ biên giới thu giữ hơn 13 tấn sản phẩm nhập lậu; và tại TP HCM, cơ quan chức năng xử phạt cơ sở kinh doanh kẹo không rõ nguồn gốc, đồng thời tạm giữ 50 tấn nội tạng động vật đông lạnh không đảm bảo điều kiện vệ sinh.

Đặc biệt, từ tháng 4 đến tháng 5 năm 2025, đã ghi nhận 9 vụ việc lớn về thực phẩm bẩn lưu thông trên thị trường, phản ánh rủi ro ngộ độc cao từ các cơ sở chế biến nhỏ lẻ. Thực tế này cho thấy rõ những lỗ hổng trong cơ chế giám sát, hậu kiểm và phối hợp quản lý.

Đánh giá từ Ngân hàng Thế giới (World Bank) cũng cảnh báo hệ thống quản lý nguy cơ tại Việt Nam còn yếu, nhất là khâu giám sát thị trường, kiểm tra các cơ sở kinh doanh, kiểm soát thực phẩm lưu thông qua kênh trực tuyến và thực phẩm nhập khẩu.

Bên cạnh đó, một trong những vấn đề nổi bật là cơ chế “tự công bố” kết hợp với hậu kiểm thiên về hồ sơ hành chính đã tạo ra khoảng cách lớn giữa tiêu chuẩn pháp lý và thực tiễn sản xuất, kinh doanh. Sản phẩm có thể đạt chuẩn trên giấy tờ nhưng không bảo đảm chất lượng thực tế, làm gia tăng rủi ro cho người tiêu dùng. Bên cạnh đó, tình trạng trùng lặp trong thanh tra, kiểm tra, năng lực chuyên môn của đội ngũ thanh tra viên còn hạn chế, sự thiếu đồng bộ giữa Luật Thanh tra năm 2025 và Luật An toàn thực phẩm năm 2010, cùng với sự phân tán của hệ thống dữ liệu quản lý, đã làm giảm hiệu lực của hoạt động thanh tra.

Những vấn đề trên cho thấy, việc nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế thanh tra đối với cơ sở kinh doanh thực phẩm bao gói sẵn không thể chỉ dựa vào việc hoàn thiện quy phạm pháp luật, mà cần một cách tiếp cận tổng thể, kết hợp giữa đổi mới thể chế, hiện đại hóa phương thức quản lý và nâng cao năng lực thực thi.

Nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế thanh tra đối với cơ sở kinh doanh thực phẩm bao gói sẵn cần một cách tiếp cận tổng thể. Ảnh: Nhóm tác giả

Định hướng đổi mới công tác thanh tra trong bối cảnh quản trị hiện đại

Trong bối cảnh chuyển đổi số và quản trị công hiện đại, hoạt động thanh tra không thể tiếp tục vận hành theo mô hình kiểm soát hành chính thuần túy. Thay vào đó, cần chuẩn hóa và số hóa toàn diện quy trình nghiệp vụ thanh tra, bao gồm hệ thống biểu mẫu điện tử, bộ tiêu chí đánh giá và thang điểm chấm phù hợp với từng loại hình cơ sở và nhóm sản phẩm bao gói sẵn.

Việc tích hợp vào ứng dụng quản lý thanh tra thống nhất giúp giảm đáng kể tính chủ quan, tăng tính nhất quán và nâng cao khả năng phát hiện các vi phạm phức tạp liên quan đến quy trình chế biến, bảo quản và hệ thống tự kiểm soát nội bộ (HACCP, GMP). Đồng thời, thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia tập trung (CDSM), tích hợp đầy đủ thông tin về đăng ký cơ sở, lịch sử vi phạm, kết quả kiểm tra, khiếu nại người tiêu dùng và thu hồi sản phẩm.

Việc xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông về các cơ sở kinh doanh thực phẩm bao gói sẵn, sẽ tạo điều kiện để cơ quan thanh tra thực hiện phân tích rủi ro một cách khoa học. Trên cơ sở đó, hoạt động thanh tra có thể được thiết kế theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, thay vì dàn trải như hiện nay.

Song song với đó, cần thay đổi cách tiếp cận từ mô hình “cưỡng chế - xử lý” sang mô hình “phòng ngừa - hỗ trợ tuân thủ”. Trong mô hình này, cơ quan thanh tra không chỉ đóng vai trò phát hiện và xử lý vi phạm, mà còn trở thành chủ thể đồng hành, hướng dẫn doanh nghiệp nâng cao năng lực tự kiểm soát an toàn thực phẩm. Việc chuyển trọng tâm như vậy không chỉ làm mềm hóa hoạt động thanh tra mà còn tạo dựng mối quan hệ cộng sinh giữa Nhà nước và doanh nghiệp, hướng tới mục tiêu cao nhất là bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong một môi trường kinh doanh minh bạch và kỷ cương.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng quốc tế và góp phần giảm chi phí tuân thủ, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng.

Một yếu tố quan trọng khác là minh bạch hóa kết quả hoạt động thanh tra. Từ dữ liệu thanh tra, cơ quan quản lý có thể triển khai các mô hình định danh mức độ an toàn thực phẩm, thông qua các nền tảng số hóa như website chính thức hay ứng dụng di động vừa tiết kiệm chi phí vận hành, vừa tạo điều kiện tối ưu để người tiêu dùng và doanh nghiệp tiếp cận thông tin mọi lúc, mọi nơi, thay cho các phương thức truyền thống.

Hiện nay, nhiều mô hình thành công trên thế giới như hệ thống công khai điểm số, gắn "thẻ màu" (xanh, vàng, đỏ) hay xếp hạng theo ký tự (A, B, C) đã chứng minh cho sự kết nối mật thiết giữa kết quả thanh tra với phân tích rủi ro, từ đó xác định chính xác tần suất và mức độ giám sát đối với từng cơ sở. Qua đó góp phần kiến tạo niềm tin bền vững đối với cộng đồng, cũng như đưa ra "hồi chuông cảnh báo" đối với các đơn vị chưa đạt chuẩn, và đảm bảo sự phát triển lành mạnh của thị trường thực phẩm bao gói sẵn.

Ngoài ra, có thể xem xét việc thiết lập cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh từ người tiêu dùng, như một kênh dữ liệu đầu vào quan trọng cho hoạt động đánh giá rủi ro và hoạch định chính sách thanh tra. Từ đó liên hệ chặt chẽ với việc đầu tư vào các kênh tương tác đa phương tiện như Hotline 24/7, ứng dụng tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) hay cổng thông tin điện tử, để có thể đưa ra giải pháp then chốt giải đáp kịp thời, ổn định tâm lý dư luận, phù hợp với bối cảnh số hóa, và giảm thiểu chi phí vận hành.

Quan trọng hơn, thông tin phản ánh từ người dân cũng chính là nguồn dữ liệu đầu vào khách quan để đánh giá rủi ro, giúp cơ quan có thẩm quyền khoanh vùng phạm vi và xác định mức độ ưu tiên xác minh. Toàn bộ lộ trình xử lý phản hồi sẽ được giám sát chặt chẽ và công khai tình trạng giải quyết cho cộng đồng, từ đó khắc họa bức tranh chân thực nhất về hiệu lực và hiệu quả của công tác thanh tra, đảm bảo thị trường thực phẩm bao gói sẵn vận hành minh bạch dưới sự giám sát đa chiều của xã hội.

Hoạt động thanh tra có thể được thiết kế theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, thay vì dàn trải như hiện nay. Ảnh: Nhóm tác giả

Kiến nghị hoàn thiện cơ chế thực thi

Từ góc độ chính sách công, nâng cao hiệu quả thực thi cơ chế thanh tra đối với thực phẩm bao gói sẵn cần được đặt trong tổng thể cải cách thể chế và chuyển đổi mô hình quản trị Nhà nước. Điều này đòi hỏi sự đồng bộ giữa Luật Thanh tra năm 2025, Luật An toàn thực phẩm và các văn bản hướng dẫn thi hành, đặc biệt trong việc phân định rõ chức năng thanh tra và kiểm tra, cũng như cơ chế phối hợp liên ngành.

Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực đội ngũ thanh tra viên cần được xem là điều kiện tiên quyết. Trong bối cảnh công nghệ và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm ngày càng phức tạp, đội ngũ thanh tra viên phải được trang bị kiến thức chuyên môn sâu, kỹ năng phân tích dữ liệu và năng lực đánh giá rủi ro. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế trách nhiệm công vụ và tăng cường hiệu lực chế tài nhằm nâng cao tính răn đe và phòng ngừa vi phạm.

Quan trọng hơn, hoạt động thanh tra cần được đặt trong mối quan hệ tương tác với xã hội và thị trường. Sự tham gia của người tiêu dùng, tổ chức xã hội và truyền thông không chỉ góp phần giám sát hoạt động của doanh nghiệp mà còn tạo ra áp lực cải thiện chất lượng quản lý Nhà nước. Khi cơ chế thanh tra được vận hành trên nền tảng dữ liệu, minh bạch và sự tham gia của xã hội, hiệu quả thực thi pháp luật sẽ được nâng cao một cách bền vững.