Bước chân trên không gian số, khi mỗi nhà báo là một “tấm gương soi”. Đồ họa: Trần Quý

Khi Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT), nhiều người tự hỏi: Trên không gian ảo, nhà báo nên là một "người dùng bình thường" hay luôn phải khoác lên mình chiếc áo phẳng phiu của một người làm truyền thông chuyên nghiệp?

Câu trả lời nằm ở sự tự ý thức. Bởi lẽ, dù ở ngoài đời thực hay trên không gian số, "nhà báo thì vẫn luôn là nhà báo".

Từ tấm thẻ nhà báo ngoài đời đến "dấu tích xanh" trên thế giới ảo

Mạng xã hội mang lại cho nhà báo quyền kết nối vô hạn, nhưng cũng đặt lên vai họ áp lực kiểm soát hành vi lớn chưa từng có. Một người dân bình thường chia sẻ một thông tin chưa kiểm chứng, đó có thể là sự lơ đãng. Nhưng nếu một nhà báo ấn nút chia sẻ một thông tin sai lệch, đó lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Công chúng luôn nhìn vào tài khoản cá nhân của nhà báo bằng sự tin cậy mặc định, xem đó là một "bộ lọc" thông tin uy tín.

Tuân thủ Bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, đối với một nhà báo, trước hết là việc quản trị chính cái tôi của mình trên Facebook, TikTok hay Zalo. Đó là việc kiềm chế cái tay trước những dòng bình luận "giật gân", là sự tỉnh táo trước những cái bẫy cảm xúc của thuật toán. Sự "mềm mại" trong tuân thủ không phải là sự gò bó, ép buộc, mà là khi nhà báo hiểu rằng: Trang cá nhân của mình tuy là ảo, nhưng giá trị và danh dự nghề nghiệp lại là thật.

Giữa biển thông tin thật giả lẫn lộn của Facebook hay TikTok, hành vi đúng đắn nhất của một nhà báo là sự cẩn trọng. Trước khi bày tỏ quan điểm về một vấn đề nóng, nhà báo cần dùng lăng kính khách quan, đa chiều để kiểm chứng. Đừng để áp lực "chạy đua tương tác" hay những dòng trạng thái đầy cảm tính làm mờ đi tính xác thực của thông tin.

Mạng xã hội rất dễ đẩy con người vào những cuộc tranh luận nảy lửa. Một nhà báo ứng xử chuẩn mực sẽ luôn biết cách tranh luận bằng sự tôn trọng, ngôn từ lịch sự và nhân văn. Việc từ chối sử dụng các từ ngữ kích động, không tham gia vào các làn sóng "bạo lực mạng" chính là cách người làm báo bảo vệ uy tín của chính mình, và tòa soạn nơi mình công tác.

Thay vì sử dụng trang cá nhân để "bóc phốt", tiêu cực hay chia sẻ những câu chuyện giật gân vô thưởng vô phạt, nhiều nhà báo đã biến Facebook, Zalo thành nơi lan tỏa những câu chuyện tử tế, những mảnh đời cần giúp đỡ, hay những góc nhìn sâu sắc về cuộc sống. Khi người làm báo lan toả những giá trị tích cực, những câu chuyện nhân văn và thông tin có trách nhiệm, môi trường thông tin trên không gian mạng sẽ trở nên lành mạnh hơn.

Mỗi nhà báo, với sự tỉnh táo, trách nhiệm và chuẩn mực nghề nghiệp trong từng tương tác trên mạng xã hội, không chỉ giữ gìn uy tín cá nhân mà còn góp phần xây dựng môi trường số văn minh, an toàn và đáng tin cậy cho cộng đồng.

Ảnh: Trần Quý

Nhà báo: "Ngọn hải đăng" dẫn lối văn hóa ứng xử trên không gian số

Thực tế cho thấy, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội, yêu cầu về trách nhiệm và chuẩn mực ứng xử đối với nhà báo ngày càng được đặt ra cao hơn. Nhiều chuyên gia cho rằng, việc nêu gương của người làm báo trên không gian mạng không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp, mà còn là trách nhiệm xã hội đối với cộng đồng.

Theo TS Hà Khắc Minh, trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một "hệ sinh thái" xã hội phức hợp, nơi thông tin lan tỏa với tốc độ chóng mặt và các luồng dư luận đan xen khó kiểm soát. Trong môi trường đó, nhà báo không chỉ giữ vai trò cung cấp thông tin, mà còn là "ngọn hải đăng" định hướng văn hóa ứng xử cho cộng đồng, thông qua chính phong cách làm nghề và hành vi trên không gian mạng. Việc nêu gương của nhà báo hiện nay không còn là lựa chọn, mà là sứ mệnh nghề nghiệp gắn liền với đạo đức xã hội.

Sự nêu gương trước hết được thể hiện qua thái độ văn minh khi đối diện với các luồng dư luận. Giữa không gian mạng đầy rẫy những quan điểm cực đoan và xu hướng "bầy đàn", sự điềm tĩnh, khách quan và tôn trọng tư duy phản biện của nhà báo trở thành rào cản ngăn chặn sự lan tràn của bạo lực ngôn từ. Khi nhà báo tranh luận bằng lý lẽ thay vì công kích cá nhân, họ đang trực tiếp xác lập một chuẩn mực ứng xử - nơi sự tranh luận hướng đến giá trị xây dựng thay vì hủy diệt danh dự người khác.

Bên cạnh đó, trong dòng chảy cuộn xoáy của tin giả (fake news) và nội dung giật gân, trách nhiệm nêu gương của nhà báo thể hiện ở khả năng "bộ lọc" thông tin. Sự cẩn trọng trước mỗi lượt chia sẻ, kiên định với những nguồn tin xác thực và ưu tiên lan tỏa các thông điệp nhân văn là hành động thiết thực để định hướng nhận thức cho công chúng. Mỗi hành động "dừng lại để kiểm chứng" của nhà báo, chính là một bài học trực quan về trách nhiệm xã hội, giúp độc giả hình thành thói quen tiếp nhận thông tin có chọn lọc và văn minh.

"Việc giữ gìn bản sắc văn hóa và sự trong sáng của tiếng Việt trong giao tiếp số là minh chứng cho bản lĩnh của người làm báo. Khi mỗi nhà báo biến trang cá nhân của mình thành một không gian văn hóa chuẩn mực, họ đang góp phần kiến tạo một "hệ miễn dịch" trước các yếu tố độc hại trên không gian mạng", TS Hà Khắc MInh nhấn mạnh. 

Ảnh: Trần Quý

Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội: Giới hạn đỏ và trách nhiệm của nhà báo

Luật sư Nguyễn Tuấn Hiệp cho rằng, với nhà báo - những người được kỳ vọng là "công chúng tri thức" và định hướng thông tin - mọi hành vi lệch chuẩn không chỉ vi phạm Quyết định 874, mà còn đi ngược lại Luật Báo chí và đạo đức nghề nghiệp. Các sai phạm thường gặp bao gồm: Đăng tải thông tin chưa kiểm chứng, dùng trang cá nhân tấn công cá nhân/tổ chức, chia sẻ quan điểm cực đoan hoặc lạm quyền nghề nghiệp để trục lợi, tiết lộ thông tin mật. Những hành vi này làm xói mòn niềm tin của công chúng vào báo chí chính thống, làm mờ ranh giới giữa quan điểm cá nhân với trách nhiệm công vụ.

Vi phạm Quyết định 874 có thể đối mặt với các chế tài nghiêm khắc: Xử phạt hành chính từ 5-10 triệu đồng hoặc cao hơn. Nhà báo vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật từ khiển trách, cảnh cáo, thu hồi thẻ nhà báo đến buộc thôi việc. Vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng, hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, theo Điều 288 hoặc Điều 331 Bộ luật Hình sự.

Quyết định 874 không chỉ là khung pháp lý mà còn là thước đo văn hóa. Tuân thủ bộ quy tắc này chính là cách nhà báo bảo vệ danh dự nghề nghiệp, góp phần xây dựng không gian mạng văn minh và thượng tôn pháp luật. 

Ảnh: Trần Quý

Nhà báo không thể xem mạng xã hội là “không gian riêng tư”

Luật sư Nguyễn Văn Tuân cho biết, theo Luật Báo chí 2025, nhà báo không được xem mạng xã hội là "không gian riêng tư" để tùy tiện phát ngôn. Điều 27 quy định rõ nghĩa vụ của nhà báo là thông tin trung thực, khách quan và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thực hiện. Trong môi trường số, mọi bài đăng hay bình luận của nhà báo, dù dưới danh nghĩa cá nhân, đều được công chúng nhìn nhận với tư cách người làm nghề, mang tính ảnh hưởng cao.

Vì vậy, nhà báo phải đảm bảo tính chuẩn mực và trách nhiệm xã hội trong từng phát ngôn. Đặc biệt, trước sự gia tăng của các thông tin xấu độc, xuyên tạc, nhà báo cần thể hiện rõ vai trò tiên phong, là lực lượng xung kích bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh với các biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa". Việc lan tỏa thông tin chính thống là trách nhiệm thiết yếu để củng cố niềm tin của Nhân dân vào nền báo chí cách mạng.

Trong môi trường số, mỗi bài đăng bình luận hay chia sẻ của nhà báo đều góp phần tạo dựng hình ảnh của người làm báo và uy tín của cơ quan báo chí. Vì vậy, ứng xử chuẩn mực trên không gian mạng không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà còn là trách nhiệm đối với xã hội và công chúng.