Người dân đi, là di dời, là một cuộc đổi đời, sắp đặt lại giang sơn, ân tình sâu nặng, một vì nước, hai vì mường bản. Tất cả đều thấm nhuần ý chí vì nguồn điện của Tổ quốc, vì tương lai tươi sáng của đất nước. Tịnh không có ai vì lợi ích cá nhân. Đâu cũng nhận được một thông điệp tốt đẹp, báo cáo mỹ mãn…

Thế nhưng, 20 năm sau, các đoàn thanh tra về thủy điện, về di dân lần theo đơn thư khiếu kiện của dân mới phát hiện ra nhiều khiếm khuyết đáng tiếc, rất khó khắc phục. Chợ Quy Hướng, như nằm giữa trời, mênh mông trời nước, một bên là sóng nước Sông Đà, một bên là đồi hoang cỏ dại, rất xa khu dân cư, mấy dãy nhà chợ xây trống hoác, ba năm trời, chưa một lần họp chợ… Còn làng di dân được ca ngợi ngăn nắp, hàng lối thẳng tắp, có đừơng đi lối lại thuận tiện, thì không có vườn rộng, không có chỗ nuôi bò, ngựa, nuôi heo, nói gì đến vườn cây, ao cá… Làng bản trù phú ngàn đời đã không còn, cuộc sống nơi đồi hoang núi đá, không ruộng nương, nghĩ thật cơ cực trăm bề… Có nơi, trường học được xây, chỉ có một phòng không hơn, chắc các cháu sẽ phải học lớp ghép, học ba ca, từ buổi đầu đến lớp. Còn điện, thì nơi có, nơi không. Ruộng rẫy thì đến ở mới bắt đầu phát hoang như thời tiền sử, vì không xã nào, bản nào, huyện nào còn dư thừa đất sản xuất để chia lại cho các hộ di dân cả. Đã bắt đầu đẻ ra những làng bản di dân tự phát, tự hình thành, có nhóm rủ nhau trở về bản quán xưa, lập lại nương rẫy, làm ăn, tự cứu, sau nhiều năm lưu lạc…

Đó là công trình thủy điện vĩ đại với cuộc di dân giải phóng mặt bằng không lồ, với nhiều hình ảnh đẹp đẽ, được cả nước vun vào và có vốn tài trợ của nước ngoài, anh em tình nghĩa, thủy chung, mà vẫn còn sót lại vấn đề dân sinh cần bổ cứu… Vậy thì bao năm nay, thủy điện lớn, thủy điện nhỏ, thủy điện chui chưa cấp phép, “hành dân”, làm dân kinh hãi như có động đất, nứt lún, làm dối, làm ẩu, dẫn đến vỡ khi vừa tích nước; chính quyền nhiều nơi phải đối đầu với các nhà khoa học lâm thời… về nhiều khiếm khuyết, thậm chí sai lầm. Xem xét lại hợp đồng ký kết, các dự tính, hứa hẹn hoành tráng của các dự án, ai cũng nhận ra: Thủy điện, thủy lợi hứa nhiều, nhưng thực hiện thì… hạn chế!

Quả đúng vậy, chỉ riêng từ năm 2006 đến nay, nước ta đã ra đời khoảng 160 dự án thủy điện. Gần 20.000ha rừng được “hứa trồng lại” đang phất phơ theo gió mưa… Quả là không thể tưởng tượng nổi đến cách cấp phép, cách triển khai, quy hoạch, quy chuẩn, lợi hại, sự kiểm tra, giám sát của thủy điện nước nhà… và, trước cách làm thủy điện cho xong việc, “sống chết mặc bay, tiền thầy bỏ túi”. Khánh thành xong là “chạy xô” sang công trình khác. Dân ở đâu, di dân kiểu gì, sướng khổ kiểu gì, đường sá, lụt lội cầu cống ra sao, mặc địa phương, mặc các bên “B phẩy”. Còn rừng trồng lại, rừng đầu nguồn bảo vệ theo quy định, theo kế hoạch kiểu gì cũng bất biết luôn. Vậy là, người ta chỉ tìm nguồn sản xuất ra điện, tìm lợi nhuận, còn thiệt hại cho dân, cho địa phương cho tương lai với nhiều hệ lụy thì chủ đầu tư, Nhà nước, tư nhân, liên doanh liên kết bỏ qua, không tính đến…

Mà không chỉ có thủy điện, thủy lợi cũng bắt chước, làm theo. Và, sự liên kết đó đã phá vỡ cảnh quan, môi trường, cuộc sống yên ấm sum vầy của nhiều thế hệ, nhiều dân tộc, làng xã, mường bản, tạo nên nhiều bất an không đáng có…

Để chấn chỉnh kịp thời những sai phạm và hệ lụy đã và sẽ xảy ra, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đề nghị bổ sung vào các quy định xây dựng thủy điện, các chủ chủ đầu tư phải: Hoàn thành việc trồng rừng bù đắp, trồng lại rừng đã bị mặt nước che phủ; hỗ trợ tái định cư trước khi khởi công; trích lợi nhuận hỗ trợ người dân tái định cư (chia lợi nhuận); bảo vệ môi trường.

Ngành Thanh tra rất cần vào cuộc vì sự nghiệp “công nghiệp hóa, điện khí hóa” của đất nước. Đó cũng là chú trọng việc lo cho dân, trong các cuộc di dân, giải phóng đất đai màu mỡ, làng bản cho thủy điện, thủy lợi có chỗ chứa nước, tạo nên nguồn lợi lớn… Trước hết là ngăn ngừa, phòng tránh được tham nhũng, lợi ích nhóm trên địa hạt này và tránh cho địa phương những di họa về thiếu an dân, nhất là những vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa của Tổ quốc… Cũng là một cách thực hiện những lời hứa!

Hoàng Trí