Múa Pồn Pông ngày Tết của đồng bào Mường Thanh Hóa. Ảnh: Văn Thanh

Mùa Xuân thức dậy nơi đại ngàn

Khi những cơn gió lạnh cuối Đông dần lùi xa, nắng Xuân bắt đầu hong khô triền núi, các bản làng vùng cao Thanh Hóa cũng bừng tỉnh trong một nhịp điệu rất riêng. Thanh Hóa là một tỉnh có sự đa dạng dân tộc, trong đó đồng bào các dân tộc Mường, Thái, Mông, Dao, Thổ… sinh sống tập trung chủ yếu ở các xã vùng cao thuộc 11 huyện miền núi phía Tây (cũ), tạo nên bức tranh văn hóa phong phú khó nơi nào sánh bằng.

Tại Mường Lát, nơi vùng cao biên giới phía Tây Thanh Hóa, khi Xuân về, tiếng khua luống và điệu khèn vang lên như thức dậy cả núi rừng. Đây là nơi đồng bào Thái và Mông cư trú đông đúc, trong đó đồng bào Thái chiếm tỷ lệ lớn trong dân số. Còn đồng bào Mông sinh sống ở nhiều bản rẻo cao, xen kẽ những thung lũng mây. Đồng bào Dao tuy số ít nhưng lại giữ nét văn hóa rất riêng, tập trung ở Mường Lát, Ngọc Lặc và Cẩm Thủy với các bản như Suối Tút, Con Dao, Pù Quăn, Hạ Sơn.

Đồng bào Mường Thanh Hóa sử dụng các dụng cụ để tạo âm thanh cho điệu múa Pồn Pông ngày Xuân. Ảnh: Văn Thanh

Tại đây, mùa Xuân là dịp để người Dao thực hành những nghi lễ, múa khèn, múa chuông, giữ lấy hơi ấm cội nguồn trong không khí gia đình và cộng đồng.

Ở những cánh rừng thấp hơn, hoa mận bung nở trắng xóa khắp bản làng, đồng bào Mường tại Thạch Thành, Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Bá Thước cũng tất bật chuẩn bị Tết truyền thống với mâm cỗ đầy ắp hương vị quê.

Đồng bào các dân tộc vùng cao Thanh Hóa đánh cồng chiêng ngày Tết. Ảnh: Minh Hiếu

Với đồng bào Thái ở Thanh Hóa, mùa Xuân không chỉ là thời điểm đón năm mới theo lịch nông nghiệp mà còn là mùa của các nghi lễ, trò chơi và điệu múa dân gian. Tại nhiều bản ở Thường Xuân, Bá Thước, Quan Hóa, Quan Sơn, Lang Chánh, những làn điệu khua luống, múa sạp, múa quạt, múa kiếm cùng tiếng chiêng rộn rã khắp núi rừng. Trong không khí ấm áp của mùa Xuân, mỗi giai điệu như kể lại câu chuyện cũ về đất đai, mùa màng và ước vọng hạnh phúc cho một năm mới no đủ.

Ở vùng Mường, nơi đồng bào Mường sinh sống tập trung hàng trăm nghìn người, những điệu hát ru, múa Pồn Pông vẫn vang lên trong nhà sàn mỗi khi trời vào xuân. Với người Mường, mùa Xuân gắn với cồng chiêng, đàn đỉnh, với nghi lễ cầu mùa và những câu chuyện huyền thoại truyền từ đời này sang đời khác, tạo nên bản sắc văn hóa vừa trang trọng vừa ấm áp.

Sắc Xuân trong đời sống văn hóa các dân tộc

Ngược lên các bản Mông vào mùa Xuân ở Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, tiếng khèn Mông kéo dài như muốn ôm trọn cả không gian đồi núi. Người Mông chia thành nhiều nhóm như Mông Trắng, Mông Đen, Mông Hoa, mỗi nhóm giữ những nét văn hoá riêng, trong đó nghề thêu trang phục truyền thống nổi bật như một tác phẩm nghệ thuật của mùa Xuân. Trai gái Mông trong bộ trang phục rực rỡ xuân đến phiên chợ, trao nhau những lời chúc an lành ngay dưới ánh nắng sớm mai.

Đồng bào Dao Thanh Hóa vui vẻ, quây quần bên nhau những ngày Tết đến, Xuân về. Ảnh: Minh Hiếu

Đồng bào Dao tại Thanh Hóa giữ gìn những sinh hoạt văn hóa gắn với tín ngưỡng sâu sắc như lễ cấp sắc, múa săn ba ba, múa chuông, múa bát. Trong ngày xuân, những điệu múa ấy không chỉ là hoạt động văn nghệ mà còn là nghi lễ kết nối con người với thiên nhiên, tổ tiên và trời đất, như một lời chúc phúc cho cả bản làng.

Xuân vùng cao Thanh Hóa hôm nay không chỉ là câu chuyện của hoài niệm. Trong nhịp sống mới, văn hóa truyền thống đang được thổi thêm sức sống bằng các hoạt động bảo tồn và phát huy bản sắc. Nhiều bản làng đã thành lập câu lạc bộ văn hóa dân gian, nơi các nghệ nhân truyền dạy điệu hát, điệu múa, cách chơi nhạc cụ truyền thống cho thế hệ trẻ. Những ngày đầu năm, tiếng cười trẻ nhỏ hòa cùng tiếng khèn, tiếng chiêng, tạo nên hình ảnh đẹp về sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Du lịch cộng đồng trong những năm gần đây cũng mở ra cơ hội mới để văn hóa vùng cao được nhiều người biết đến hơn, từ những bản Mông treo đầy sắc thổ cẩm tới những bản Dao rực rỡ điệu nhảy đặc trưng. Song điều đáng quý là dù đón nhận cái mới, đồng bào vùng cao vẫn giữ được tinh thần chủ động không để bản sắc bị hòa tan hay thương mại hoá một cách hời hợt.

Đồng bào các dân tộc ở vùng cao Mường Lát uống rượu cần ngày Tết. Ảnh: Văn Thanh

Giữ văn hóa không chỉ là giữ lễ hội, trang phục hay làn điệu dân ca, mà còn là giữ nếp sống, giữ cách nghĩ, cách ứng xử mang đậm bản sắc dân tộc. Chính điều đó tạo nên sức bền âm thầm nhưng mãnh liệt cho văn hóa vùng cao xứ Thanh, làm nên một sắc xuân vừa nguyên sơ vừa đầy sức sống.

Giữa dòng chảy sôi động của đời sống hiện đại, những bản làng vùng cao Thanh Hóa vẫn giữ cho mình một nhịp xuân riêng, chậm rãi, sâu lắng mà ấm áp. Mỗi mùa Xuân đi qua, văn hóa các dân tộc Dao, Mường, Thái, Mông lại được bồi đắp thêm một lớp trầm tích mới, vừa kế thừa, vừa làm giàu cho hiện tại. Xuân về trên bản làng không chỉ mang theo sắc hoa, nắng mới, mà còn mang theo niềm tin bền bỉ vào giá trị của cội nguồn, niềm tin vào một tương lai tươi sáng được xây đắp từ văn hóa sâu sắc của đồng bào các dân tộc vùng cao.