Nơi đây, quê hương của Thánh Gióng, người anh hùng trong truyền thuyết chống giặc Ân không chỉ đón Tết như bao miền quê Bắc Bộ khác, mà còn gìn giữ trọn vẹn những lớp trầm tích văn hóa, lịch sử và tâm linh đã bồi đắp suốt hàng nghìn năm.

Tết ở làng Gióng không đơn thuần là thời khắc chuyển giao của đất trời, mà là hành trình trở về với cội nguồn, với ký ức cộng đồng, nơi truyền thống và đời sống hiện đại giao thoa hài hòa, tạo nên một không gian văn hóa sống động giữa lòng Thăng Long, Hà Nội.

Phong tục Tết cổ truyền giữa đời sống hiện đại

Những ngày giáp Tết, làng Gióng như khoác lên mình tấm áo xuân rực rỡ. Trên các con đường làng uốn lượn quanh co, hoa đào, quất cảnh, mai vàng được bày bán san sát. Trước hiên nhà, những cành đào phai bung nở, những chậu quất trĩu quả ánh lên sắc vàng ấm áp, báo hiệu một năm mới đủ đầy, an lành.

Tiếng người gọi nhau í ới, tiếng cười nói rộn ràng xen lẫn mùi thơm của lá dong, gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn..., những nguyên liệu quen thuộc của nồi bánh chưng ngày Tết. Tất cả hòa quyện, tạo nên bức tranh xuân đậm chất làng quê Bắc Bộ, mộc mạc mà ấm áp.

Ông Nguyễn Đình Nhiên, người dân xã Phù Đổng. Ảnh: Thanh Lương

Ông Nguyễn Đình Nhiên, người dân xã Phù Đổng chia sẻ, dù cuộc sống bây giờ đã đổi khác nhiều, nhưng mỗi dịp Tết đến, Xuân về, các gia đình trong làng vẫn cố gắng giữ nếp xưa. Nhà nào cũng chuẩn bị đào, quất, lau dọn bàn thờ tổ tiên, gói bánh chưng, sắm sửa mâm cỗ Tết. Việc gói bánh không chỉ để ăn, mà còn là dịp con cháu quây quần, nhắc nhau nhớ về cội nguồn.

Theo ông Nhiên, ngoài bánh chưng, người dân còn chuẩn bị dưa hành, nem rán, giò chả, mứt Tết… Mỗi món ăn đều mang ý nghĩa riêng, thể hiện sự đủ đầy, no ấm và lòng hiếu kính với tổ tiên.

“Tết là dịp để gia đình sum họp, để con cháu nhớ rằng mình từ đâu mà lớn lên”, ông nói.

Ở làng Gióng, không gian Tết không chỉ hiện hữu trong mâm cỗ hay sắc hoa mà còn thể hiện rõ trong từng phong tục, nghi lễ được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Các gia đình vẫn giữ thói quen bày biện mâm cúng chu đáo, treo câu đối đỏ trước cửa, đặt chum nước rửa tay ở sân với quan niệm gột rửa những điều không may của năm cũ, đón điều lành của năm mới.

Tết nơi đây gắn liền với tín ngưỡng thờ Thánh Gióng, biểu tượng của tinh thần yêu nước, ý chí quật cường của dân tộc. Mỗi dịp đầu Xuân, người dân lại hướng về Đền Phù Đổng Thiên Vương, thành kính dâng hương, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, làng xóm yên vui.

Tại sân Đền Phù Đổng, chúng tôi gặp bà Nguyễn Thị Minh, 71 tuổi, người nhiều năm gắn bó với công việc phục vụ tại Đền. Giữa không khí xuân rộn ràng, bà say sưa kể về các hoạt động Tết ở Phù Đổng.

“Đêm giao thừa và những ngày đầu năm, xã chúng tôi thường tổ chức biểu diễn rối nước, hát chèo, trống hội, múa lân..., những tích trò về Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt, nhổ tre ngà đánh giặc được tái hiện sinh động, vừa để vui xuân, vừa để nhắc con cháu nhớ về truyền thống cha ông”.

Miền đất huyền thoại của Thánh Gióng

Xã Phù Đổng từ lâu đã nổi tiếng là quê hương của Thánh Gióng, một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Truyền thuyết kể rằng, Thánh Gióng là cậu bé làng Phù Đổng, ba tuổi chưa biết nói, biết cười, nhưng khi đất nước lâm nguy đã vươn mình thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt, cầm roi sắt đánh tan giặc Ân, bảo vệ non sông.

Hình tượng Thánh Gióng không chỉ là biểu tượng của sức mạnh thể chất, mà còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước và ý chí quật cường của dân tộc Việt. Truyền thuyết ấy đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của người dân Phù Đổng, trở thành mạch nguồn văn hóa xuyên suốt trong các lễ hội, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng, đặc biệt là trong những ngày Tết cổ truyền.

Bên cạnh các nghi lễ tâm linh, Tết ở làng Gióng còn rộn ràng với những trò chơi dân gian truyền thống như kéo co, chọi gà, nhảy sạp, đánh cờ người. Trẻ em háo hức tham gia, người lớn đứng ngoài cổ vũ, hướng dẫn, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết.

Bà Nguyễn Thị Minh, người nhiều năm gắn bó với công việc phục vụ tại Đền Phù Đồng. Ảnh: Thanh Lương

Theo bà Minh, những trò chơi ấy không chỉ mang tính giải trí, mà còn là cách để truyền lại những giá trị văn hóa, tinh thần cộng đồng cho thế hệ trẻ. Trong tiếng cười nói rộn ràng, trẻ em học được cách sẻ chia, đoàn kết, còn người lớn như được sống lại ký ức tuổi thơ giữa không gian làng quê thân thuộc.

Không thể nói đến Tết làng Gióng mà không nhắc đến ẩm thực. Cũng như nhiều làng quê Bắc Bộ, những nồi bánh chưng xanh, bánh tét thơm lừng chính là linh hồn của mâm cỗ Tết.

Ông Nhiên chia sẻ thêm, bánh chưng ở làng Gióng được gói rất cầu kỳ. Gạo nếp phải là nếp cái hoa vàng, đậu xanh đãi sạch, thịt ba chỉ tươi, lá dong rửa kỹ. Khi nấu, bếp lửa phải đỏ đều suốt đêm.

“Nồi bánh không chỉ để ăn mà còn để giữ lửa gia đình, giữ hơi ấm của ngày Tết”, ông nói.

Trong không khí quây quần bên bếp lửa, người lớn kể chuyện xưa, trẻ con học gói bánh, học bày mâm cúng, dần hiểu hơn về phong tục và truyền thống quê hương.

Nơi hội tụ của du khách bốn phương

Không chỉ người dân địa phương, Tết và lễ hội ở làng Gióng ngày càng thu hút đông đảo du khách. Chị Nguyễn Thị Quỳnh, đến từ Từ Sơn (Bắc Ninh), chia sẻ: “Mỗi dịp Tết hoặc lễ hội, tôi và gia đình thường về Phù Đổng lễ Đền. Tôi rất thích không khí Tết cổ truyền ở đây, vừa trang nghiêm, vừa gần gũi. Người dân quê hương Thánh Gióng rất hiền hòa, mến khách”.

Theo chị Quỳnh, được tận mắt chứng kiến lễ rước kiệu, xem múa lân, hát chèo và thưởng thức bánh chưng dân gian do chính người dân chuẩn bị là một trải nghiệm văn hóa rất đáng nhớ.

Chị Nguyễn Thị Quỳnh, phường Từ Sơn (Bắc Ninh). Ảnh: Thanh Lương

Dù đời sống kinh tế ngày càng khởi sắc, người dân Phù Đổng năng động làm ăn, xây dựng quê hương ngày một đổi mới, nhưng những giá trị Tết cổ truyền vẫn được trân trọng và gìn giữ. Nhiều gia đình trẻ dù bận rộn vẫn cố gắng tham gia các hoạt động văn hóa, lễ hội của làng, coi đó là trách nhiệm với cộng đồng.

Những năm gần đây, các tour du lịch trải nghiệm văn hóa, kết hợp lễ hội, ẩm thực và trò chơi dân gian được tổ chức, giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa làng Gióng.

Xã Phù Đổng, quê hương Thánh Gióng, nơi diễn ra lễ hội Gióng nổi tiếng mỗi độ Xuân về. Ảnh: V.H

“Mỗi dịp Tết đến, chúng tôi lại cùng nhau ôn lại truyền thuyết Thánh Gióng, tổ chức văn nghệ, để con cháu thêm tự hào về quê hương”, bà Minh chia sẻ.

Những ngày cuối năm, khi đào hồng, quất vàng phủ kín làng, khi tiếng trống hội vang lên từ đình làng, làng Gióng như sống lại nhịp thở cổ xưa. Trẻ con nô đùa, người lớn chuẩn bị mâm cỗ, người già kể chuyện Thánh Gióng, tất cả hòa quyện thành bản hòa ca của mùa Xuân và hồn quê.

Tết ở làng Gióng không chỉ là ngày lễ, mà là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và đổi mới. Mỗi nồi bánh, mỗi nghi lễ, mỗi tiếng trống hội đều nhắc nhở con người về cội nguồn, về tinh thần cộng đồng và những giá trị nhân văn bền bỉ.

Giữa sắc Xuân mới, làng Gióng vẫn giữ trọn hồn xưa, dung dị mà trang nghiêm, cổ kính mà sống động. Và khi hương trầm từ đình làng lan tỏa khắp lối đi, người ta hiểu rằng, gìn giữ Tết làng Gióng chính là gìn giữ một phần hồn Việt mộc mạc, nhân hậu và thấm đẫm nghĩa tình.