Những đứa trẻ ngồi quây quần bên cạnh người nghệ nhân già để xem ông khéo léo trong từng đường kim mũi chỉ. Ảnh: Quang Đức

Giữ nghề - giữ Tết từ những ngôi làng cổ

Làng nghề từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế - xã hội của Ninh Bình. Trải qua nhiều thăng trầm, có nghề từng mai một, có nghề phải thích ứng với cơ chế thị trường, song điểm chung là tinh thần bền bỉ giữ nghề của người thợ. Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển du lịch - văn hóa, tỉnh Ninh Bình chú trọng bảo tồn và phát triển làng nghề gắn với sản phẩm OCOP, tăng cường quản lý chất lượng, bảo đảm môi trường và an toàn lao động. Nhờ đó, nhiều làng nghề bước vào mùa Tết với tâm thế chủ động hơn, vừa giữ truyền thống, vừa mở rộng thị trường tiêu thụ.

Chị An Thị Huệ, người làng Văn Lâm thoăn thoắt đường kim mũi chỉ. Ảnh: Trung Hà

Văn Lâm - hơn bảy thế kỷ dệt nên vẻ đẹp Tết

Làng thêu ren Văn Lâm (Phường Nam Hoa Lư) được xem là một trong những làng nghề cổ nhất của Ninh Bình, với lịch sử hơn 700 năm. Theo tương truyền, nghề thêu được truyền dạy từ thời nhà Trần, gắn với kỹ thuật thêu cung đình, sau đó lan tỏa trong đời sống dân gian và được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đình làng Văn Lâm hiện vẫn thờ tổ nghề, như một minh chứng cho sự tiếp nối không gián đoạn của nghề truyền thống.

Vào tháng Chạp, Văn Lâm gần như không ngủ. Ánh đèn hắt ra từ những ngôi nhà nhỏ, nơi các khung thêu đặt sát hiên, bàn tay người thợ thoăn thoắt đưa kim trên nền vải. Tranh thêu, khăn trải bàn, rèm cửa, áo dài thêu họa tiết hoa mai, hoa đào được khách đặt từ sớm để trang trí nhà cửa và làm quà Tết.

Chị An Thị Huệ, thợ thêu hơn 20 năm gắn bó với nghề, chia sẻ: “Cuối năm đơn hàng nhiều, có hôm thêu đến khuya. Nhưng làm đồ Tết thì ai cũng vui, vì sản phẩm của mình gắn với không khí sum họp của mỗi gia đình.”

Không chỉ tiêu thụ tại chỗ, sản phẩm thêu ren Văn Lâm hiện được bán tại các điểm du lịch Tràng An - Tam Cốc, cửa hàng lưu niệm và kênh trực tuyến. Nhiều du khách lựa chọn tranh thêu, đồ thêu tay làm quà Tết bởi tính thủ công, bền và mang đậm bản sắc văn hóa.

Anh Phạm Ngọc Quỳnh, với nghề cha truyền con nối đang "sống được" bằng nghề. Ảnh: Trung Hà

Ninh Vân - tiếng đục đá vọng Xuân

Nếu Văn Lâm mang vẻ đẹp mềm mại, tinh tế thì làng đá mỹ nghệ Ninh Vân (phường Nam Hoa Lư) lại rộn ràng trong âm thanh rắn rỏi của đá núi. Nghề chạm khắc đá ở Ninh Vân hình thành từ hơn 400 năm trước, gắn với nguồn đá vôi bản địa và nhu cầu xây dựng các công trình kiến trúc, tín ngưỡng. Qua nhiều thế hệ, kỹ thuật đục, khắc đá được truyền lại, tạo nên những sản phẩm có giá trị nghệ thuật và ứng dụng cao.

Những ngày giáp Tết, cả làng như một xưởng sản xuất lớn. Tượng linh vật phong thủy, đồ thờ, tiểu cảnh sân vườn bằng đá được tiêu thụ nhiều, phục vụ nhu cầu trang trí, tín ngưỡng dịp đầu năm mới.

Anh Phạm Ngọc Quỳnh, người làng Ninh Vân với hơn 35 năm làm nghề, hồ hởi nói: “Từ đầu tháng Chạp, đơn hàng tăng rõ rệt. Thợ phải làm tăng ca để kịp tiến độ. Vất vả nhưng đổi lại là thu nhập ổn định, ai cũng có Tết.”

Cùng với các nghệ nhân lâu năm, lớp thợ trẻ ở Ninh Vân đang góp phần đổi mới nghề. Nhiều cơ sở ứng dụng thiết kế 3D, bán hàng qua mạng xã hội, giúp sản phẩm tiếp cận khách hàng ngoài tỉnh và thị trường du lịch. Song song với phát triển sản xuất, công tác quản lý môi trường và an toàn lao động cũng được địa phương tăng cường, nhất là trong cao điểm cuối năm.

Mẻ gốm mới ra lò, các sản phẩm đều hoàn hảo trong niềm vui của những người thợ. Ảnh: Trung Hà

Bồ Bát - đổi mới để giữ hồn gốm cổ

Làng gốm Bồ Bát (xã Đồng Thái) là một trong những cái nôi gốm cổ của vùng, từng hình thành từ thời Lý – Trần. Sau thời gian dài gián đoạn, nghề gốm Bồ Bát những năm gần đây được khôi phục theo hướng vừa gìn giữ kỹ thuật truyền thống, vừa chủ động đổi mới để thích ứng với thị trường.

Những ngày giáp Tết, các lò gốm vẫn đỏ lửa. Bên cạnh bát đĩa, đồ thờ mang dáng vẻ cổ truyền, cơ sở đã phát triển thêm dòng sản phẩm trang trí, quà tặng với thiết kế giản dị, phù hợp không gian sống hiện đại. Nghệ nhân Phạm Văn Vang chia sẻ: “Giữ nghề thì phải đổi mới. Gốm Bồ Bát giữ men, giữ dáng, nhưng cách làm và cách bán phải khác để sống được.”

Việc hoàn thiện bao bì, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường du lịch đang giúp gốm Bồ Bát từng bước tìm lại vị thế, tạo nền tảng để nghề cổ tiếp tục được gìn giữ và phát triển bền vững.

Từ một làng gốm từng bị lãng quên, Bồ Bát đang dần tìm lại vị thế bằng con đường đổi mới có chọn lọc. Trong ánh lửa lò gốm những ngày cuối năm, không chỉ có hơi ấm của Tết, mà còn le lói niềm tin về một hướng đi dài hơi – nơi truyền thống và xu hướng hiện đại cùng song hành để giữ nghề, giữ hồn gốm cổ giữa nhịp sống mới.

Từ đất, nước, lửa cùng bàn tay khéo léo của nghệ nhân cho ra những sản phẩm tinh hoa, nhiều ý nghĩa. Ảnh: Trung Hà

Hơi thở Xuân từ bàn tay thợ

Từ thêu ren Văn Lâm, đá mỹ nghệ Ninh Vân đến gốm Bồ Bát, mỗi làng nghề mang một sắc thái riêng, nhưng đều chung tinh thần bền bỉ giữ nghề và thích ứng với thị trường. Những sản phẩm làm ra không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn chứa đựng ký ức văn hóa và niềm tin vào một năm mới đủ đầy.

Trong bức tranh phát triển chung của Ninh Bình, các làng nghề tiếp tục là điểm tựa quan trọng, vừa tạo việc làm, tăng thu nhập, vừa góp phần hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng. Khi những chuyến hàng cuối cùng rời làng, khi ánh lửa lò gốm dịu lại trong chiều cuối năm, cũng là lúc mùa Xuân đã chạm ngõ. Từ những bàn tay thợ miệt mài, hơi thở Tết lan tỏa khắp các làng nghề Ninh Bình - lặng lẽ mà bền bỉ, làm nên hồn Xuân của vùng đất Cố đô.