Bếp lửa Tết xưa và những mùa chờ đợi

“Ngày xưa, Tết mà không tự gói bánh chưng thì chưa gọi là Tết”, bà Nguyễn Thị Chuyền (phường Việt Hưng, Quảng Ninh), ngồi bên những chiếc bánh vừa được vớt, chậm rãi mở đầu câu chuyện về bánh chưng ngày Tết.

Với bà Chuyền, bánh chưng không chỉ là món ăn, mà là một phần linh hồn của Tết xưa, nơi hội tụ của ký ức, của nhọc nhằn và của sum vầy hạnh phúc.

Bà Nguyễn Thị Chuyền (phường Việt Hưng, Quảng Ninh). Ảnh: Thanh Thanh

“Ngày ấy nghèo lắm”, bà Chuyền kể. “Cả năm mong nhất là mấy ngày Tết vì được ăn bánh chưng, được mặc áo mới, được quây quần bên người thân”.

Theo lời bà thì gói bánh chưng là việc lớn của cả gia đình, thậm chí của cả xóm. Từ giữa tháng Chạp, người lớn đã lo ngâm gạo nếp, đãi đỗ xanh, chọn lá dong, chẻ lạt. Lá phải xanh thẫm, lành lặn; gạo nếp cái hoa vàng hạt đều, thơm từ khi còn sống đến lúc bánh chín.

“Tôi nhớ xưa lắm rồi, có khi cả xóm gói bánh chung một đêm”, bà Chuyền nhớ lại. “Trẻ con được giao rửa lá, nhặt sạn trong gạo; người lớn thì gói bánh, buộc lạt. Đêm đến, mọi người thay nhau canh nồi bánh, vừa tiếp củi vừa kể chuyện, nói cười rôm rả mà không ai thấy mệt hay buồn ngủ”.

Trong cái rét cuối năm, bếp lửa hồng và nồi bánh chưng sôi ùng ục suốt 10-12 tiếng trở thành tâm điểm của ngôi nhà. Bánh chín không thể vội, cũng như Tết xưa không có gì là nhanh.

“Bánh chưng ngày xưa không đẹp đều, có cái méo, cái phồng, chiếc to, chiếc nhỏ”, bà Chuyền cười, “nhưng ăn vào thì nhớ cả đời, vì trong đó có công sức, có thời gian, có cả sự đợi chờ”.

Hương vị Tết không mất đi trong nhịp sống mới

Cách xa những gian bếp quê ấy, giữa không gian rộn ràng của một siêu thị tại Thủ đô, chị Phạm Thanh Nga (phường Cầu Giấy, Hà Nội) đang lựa chọn những cặp bánh chưng bày ngay ngắn trên kệ hàng. Bánh vuông vắn đã được hút chân không, dán nhãn đầy đủ và đóng gói cẩn thận, sẵn sàng cho mâm cỗ ngày Tết.

Chị Phạm Thanh Nga (phường Cầu Giấy, Hà Nội). Ảnh: T.T

“Thú thật là giờ ít nhà ở thành phố còn tự gói bánh chưng, cũng do điều kiện chỗ gói và luộc bánh”, chị Nga vừa lựa bánh vừa tâm sự, “cuộc sống bận rộn, ai cũng đi làm từ sáng đến tối, khó mà dành cả ngày, thậm chí cả đêm để gói bánh như ngày xưa được”.

Theo chị Nga, bánh chưng ngày nay đã “đi cùng nhịp sống mới”, người dân sống ở thành thị có thể tới các siêu thị chọn bánh hoặc chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người ta có thể đặt bánh truyền thống, bánh chưng gạo lứt, bánh chưng chay, thậm chí bánh chưng mini cho gia đình ít người.

Chị cho rằng, sự tiện lợi khiến bánh chưng vẫn hiện diện trên mâm cỗ Tết, dù cách chuẩn bị theo nhiều cách và cũng đã khác xa trước đây.

Tuy vậy, chị Nga cho biết gia đình anh chị vẫn ưu tiên tìm mua bánh chưng của những cơ sở làm bánh theo phương pháp truyền thống. “Vẫn là lá dong, gạo nếp, đỗ xanh, thịt mỡ. Hình thức có thể thay đổi, nhưng hương vị Tết thì không nên mất đi”, chị Nga nói.

Bánh chưng, biểu tượng ẩm thực truyền thống của Tết Việt luôn mang lại không khí ấm áp và sự sum vầy của mỗi gia đình, mỗi lứa tuổi. Ảnh: T.T

Mỗi năm, dù mua bánh sẵn, gia đình chị vẫn dành một buổi tối để kể cho các con nghe về những cái Tết gói bánh thuở trước. “Bố tôi hay nói, bánh chưng không chỉ để ăn, mà để nhớ”.

Từ những tâm sự của bà Chuyền, của chị Nga, chúng tôi chợt nhận ra rằng, giữa nhịp sống nhanh, chiếc bánh vuông xanh dường như vẫn trở thành điểm neo ký ức, nhắc nhở mỗi chúng ta về một cái Tết chậm rãi hơn, ấm áp hơn.

Những giá trị cốt lõi vẫn không hề thay đổi

Giữa bánh chưng xưa và nay là một khoảng cách dài của thời gian, nhưng sợi dây kết nối vẫn còn nguyên vẹn. Với người già như bà Chuyền, bánh chưng là ký ức của sự thiếu thốn nhưng đầm ấm yên vui. Với người trung niên như chị Nga, bánh chưng là sự đủ đầy, tiện nghi, nhưng vẫn mang theo nỗi hoài niệm luôn nhớ về.

Giữa không khí Tết rộn ràng ấy, bánh chưng không chỉ gợi nhớ với người lớn tuổi mà còn gieo vào tâm hồn trẻ nhỏ những ấn tượng đầu đời về truyền thống.

Bé Ngô Văn Minh Đức vô cùng hài lòng với chiếc bánh con vừa tham gia gói cùng cô giáo và các bạn trong lớp. Ảnh: T.T

Bé Ngô Văn Minh Đức, học sinh lớp 3B2, Trường Tiểu học Vinschool Green Bay tỏ ra đặc biệt thích thú mỗi khi được trực tiếp xem và tham gia các hoạt động liên quan đến gói bánh chưng cũng các bạn ở lớp.

Bé Minh Đức hào hứng chia sẻ rằng con thích nhất là công đoạn xếp lá dong và cho gạo, đỗ vào khuôn bánh.

“Con thấy bánh chưng rất đẹp và thơm. Con hiểu rằng bánh chưng là món ăn của Tết, là để cả nhà quây quần với nhau”, bé Minh Đức nói, “với con, chiếc bánh chưng vuông xanh không chỉ là món ăn mà còn là một bài học sinh động mà các thày cô giáo và bố mẹ dạy chúng con mãi nhớ về phong tục truyền thống mà sách vở khó có thể truyền tải trọn vẹn”.

Không chỉ dừng lại ở niềm vui của trẻ nhỏ, bánh chưng còn trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng trong những ngày giáp Tết.

Tham gia hội thi gói bánh chưng trong chương trình “Xuân gắn kết - Tết yêu thương” do phường Tây Mỗ (Hà Nội) tổ chức, bà Nguyễn Thị Duyên, đại diện Tổ dân phố số 09 đã tham gia cuộc thi, bà cho biết cuộc thi không đặt nặng chuyện thắng thua mà hướng tới việc gìn giữ và lan tỏa giá trị truyền thống.

Bà Nguyễn Thị Duyên (trái) cùng bà Nguyễn Thị Thuận đại diện Tổ dân phố số 09 đã tham gia cuộc thi. Ảnh: T.T

Theo bà Duyên, nhiều người dân đô thị ngày nay đã quen với việc mua bánh sẵn, ít có cơ hội tự tay gói bánh như trước. “Hội thi là dịp để người lớn nhớ lại Tết xưa, còn lớp trẻ thì được trải nghiệm, hiểu vì sao ông bà coi trọng chiếc bánh chưng đến vậy”, bà chia sẻ.

Việc cùng nhau chuẩn bị nguyên liệu, gói bánh và trò chuyện bên nồi bánh đã giúp người dân, những người hàng xóm thêm gắn bó, tạo nên không khí Tết đầm ấm ngay giữa lòng đô thị hiện đại.

Tết hôm nay có thể khác Tết xưa là nhanh hơn, đủ đầy hơn, hiện đại hơn, nhưng khi cặp bánh chưng vẫn được đặt trang trọng trên bàn thờ, khi cả gia đình quây quần bên mâm cỗ đầu năm thì những giá trị cốt lõi vẫn không hề thay đổi.

Bánh chưng xanh xưa và nay không chỉ được gói bằng lá dong và lạt tre, mà còn được gói kỹ và thật chặt bởi ký ức, truyền thống và sự tiếp nối bền bỉ giữa các thế hệ từ xưa, đến nay và cả mai sau.