Núi lửa Chư Đăng Ya hùng vỹ giữa đại ngàn, làng Ploi lagri, Gia Lai. Ảnh Gialai.gov.vn

Có những thời khắc, người ta tưởng tiếng chiêng đã lùi xa, bị che khuất bởi nhịp sống hiện đại, bởi những đổi thay mạnh mẽ của kinh tế thị trường. Nhưng rồi, giữa phố núi hôm nay, tiếng chiêng lại cất lên, không ồn ào, không phô trương như một lời nhắc: Mùa Xuân chỉ thật sự ở lại khi ký ức văn hóa còn được gìn giữ.

Tiếng chiêng không chỉ là âm thanh

Diễn xướng lễ hội đâm trâu của đồng bào Tây Nguyên. Ảnh gialai.gov.vn

Với đồng bào Bahnar, Jrai, Chăm, H’rê, cồng chiêng chưa bao giờ chỉ là nhạc cụ. Tiếng chiêng gắn với nhà rông, bến nước, lễ hội, vòng đời con người, gắn với mùa gieo hạt, mùa mừng lúa mới, với cưới hỏi, với tiễn đưa. Mỗi nhịp chiêng là một lời kể, mỗi bài chiêng là một phần ký ức cộng đồng.

Bởi vậy, khi nói đến bảo tồn cồng chiêng, Gia Lai không nói đến việc “giữ một hiện vật”, mà nói đến việc giữ một không gian sống, nơi cồng chiêng được đánh lên, được lắng nghe, được trao truyền từ đời này sang đời khác.

Lễ hội cầu ngư của người dân miền biển Gia Lai. Ảnh từ trang gialai.gov.vn

Khi chính sách bắt đầu từ không gian văn hoá

Trong tinh thần đó, UBND tỉnh Gia Lai đã ban hành Kế hoạch triển khai Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Không gian văn hóa cồng chiêng giai đoạn 2026-2030. Đằng sau một văn bản hành chính là một lựa chọn mang đậm chiều sâu văn hóa, bảo tồn để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng, chứ không nằm yên trong bảo tàng.

Kế hoạch không dừng ở việc kiểm kê số lượng cồng chiêng hay lập danh sách nghệ nhân. Nó mở ra một cách tiếp cận toàn diện, phục dựng lễ hội, hỗ trợ xây dựng nhà rông, duy trì trình diễn cồng chiêng thường kỳ, tổ chức truyền dạy cho thế hệ trẻ, đưa cồng chiêng vào trường học, số hóa âm thanh, hình ảnh, ký ức để di sản bước vào không gian số.

Ở đó, tiếng chiêng không chỉ vang lên trong những dịp trọng đại, mà trở thành một phần nhịp sống thường nhật, để người dân được sống cùng di sản của chính mình.

Nghệ nhân - người giữ lửa thầm lặng

Lễ cầu mưa Yang Pơtao Apui - văn hóa tín ngưỡng dân gian của người đồng bào dân tộc Gia Rai. Ảnh gialai.gov.vn

Giữ tiếng chiêng cho mùa Xuân ở lại, trước hết là giữ được những con người biết đánh chiêng, chỉnh chiêng, hiểu chiêng. Trong các làng đồng bào, nghệ nhân không chỉ là người chơi nhạc, mà là người truyền tri thức, người kể chuyện, người giữ hồn.

Kế hoạch của tỉnh dành một dung lượng quan trọng cho việc xét tặng danh hiệu, hỗ trợ chính sách, mời nghệ nhân tham gia truyền dạy. Đó không chỉ là sự ghi nhận, mà là một cách khẳng định di sản sống được hay không, phụ thuộc vào việc người giữ di sản có được trân trọng hay không.

Khi nghệ nhân được mời đứng lớp, khi học sinh được nghe tiếng chiêng ngay trong sân trường, khi những buổi giao lưu giữa già làng và thế hệ trẻ được tổ chức, di sản không còn là câu chuyện của quá khứ, mà trở thành một phần của hiện tại và tương lai.

Để cồng chiêng bước cùng thời đại

Làng kháng chiến Stơr, quê hương Anh hùng Núp nằm trên địa bàn xã Tơ Tung. Ảnh Gialai.gov.vn

Một điểm mới đáng chú ý trong cách làm của Gia Lai là đưa cồng chiêng vào không gian số. Âm thanh, hình ảnh, nghi lễ, lễ hội được số hóa; trưng bày tại bảo tàng gắn với công nghệ thực tế ảo, mã QR; dữ liệu được kết nối phục vụ nghiên cứu, giáo dục, quảng bá.

Đó là cách để tiếng chiêng không bị giới hạn bởi không gian địa lý, để thế hệ trẻ, vốn quen với màn hình và công nghệ có thể tiếp cận di sản theo cách của thời đại mình. Giữ gìn, nhưng không đóng khung. Bảo tồn, nhưng không bảo thủ.

Khi mùa Xuân được giữ bằng ký ức cộng đồng

Di tích văn hoá Pley ơi thuộc AYUN Hạ - Gia lai. Ảnh gialai.gov.vn

Mùa Xuân, với người Gia Lai, không chỉ nằm trên tờ lịch. Mùa xuân hiện diện trong những buổi trình diễn cồng chiêng cuối tuần, trong ánh lửa bập bùng bên nhà rông, trong tiếng chiêng vang lên giữa quảng trường, trong niềm tự hào của người trẻ khi biết đánh một bài chiêng cổ.

Giữ tiếng chiêng cho mùa Xuân ở lại, vì thế, không chỉ là việc của ngành văn hóa. Đó là cam kết của chính quyền, của cộng đồng, của mỗi thế hệ trong việc gìn giữ bản sắc giữa dòng chảy hội nhập.

Khi tiếng chiêng còn vang, khi không gian văn hóa còn được chăm sóc, khi con người còn được đặt ở trung tâm của chính sách, mùa Xuân sẽ không trôi qua vội vã. Nó sẽ ở lại – ở lại trong ký ức, trong đời sống và trong tương lai của vùng đất đại ngàn Gia Lai.