(Thanh tra) - Nghị quyết 80-NQ/TW mở ra bước ngoặt trong tư duy quản lý văn hóa, chuyển từ "quản lý" sang "kiến tạo, phục vụ". Ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và hoàn thiện thể chế đang trở thành động lực then chốt đưa văn hóa Việt Nam phát triển đột phá, hội nhập sâu rộng.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng và tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, lĩnh vực văn hóa đang đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện phương thức quản lý.
Mô hình quản lý hành chính thuần túy, thiên về kiểm soát, đã bộc lộ nhiều hạn chế, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển của một không gian văn hóa năng động, đa trung tâm và giàu tính sáng tạo.
Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị đã đánh dấu một bước chuyển quan trọng về tư duy, khi nhấn mạnh yêu cầu đổi mới từ “quản lý” sang “quản trị”, từ “kiểm soát” sang “kiến tạo, phục vụ” không chỉ là sự điều chỉnh về kỹ thuật quản lý, mà là sự thay đổi căn bản về nhận thức vai trò của Nhà nước trong phát triển văn hóa.
Theo đó, Nhà nước không chỉ đóng vai trò ban hành quy định hay giám sát thực thi, mà quan trọng hơn là kiến tạo môi trường thuận lợi, khơi thông nguồn lực, tạo điều kiện để các chủ thể sáng tạo như nghệ sĩ, doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức xã hội phát huy tối đa tiềm năng.
Văn hóa vì thế không còn bị giới hạn trong khuôn khổ “bao cấp” hay quản lý cứng nhắc, mà trở thành một không gian mở, linh hoạt, đa chủ thể tham gia.
TS Kinh tế Trần Khắc Tâm, đại biểu Quốc hội khóa XIII nhấn mạnh rằng, việc đổi mới phương thức lãnh đạo và quản lý văn hóa là điều kiện tiên quyết để xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.
Theo ông, cần gắn lý luận với thực tiễn, nâng cao năng lực thực hành chính sách, từ đó tạo ra các sản phẩm văn hóa có giá trị, vừa đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ, vừa định hướng thị hiếu xã hội.
TS Kinh tế Trần Khắc Tâm nhận định, trong kỷ nguyên số, nếu vẫn duy trì tư duy quản lý cứng nhắc, áp đặt từ trên xuống sẽ dễ dẫn đến tình trạng kìm hãm sáng tạo và làm giảm sức sống của các hoạt động văn hóa.
Thay vào đó, tư duy kiến tạo cần được đặt ở vị trí trung tâm, với trọng tâm là khuyến khích đổi mới, thử nghiệm sáng tạo, đồng thời xây dựng các cơ chế bảo vệ giá trị truyền thống và định hướng phát triển lành mạnh, ông nhấn mạnh.
Thực tiễn tại nhiều địa phương đã cho thấy hiệu quả rõ rệt khi tư duy quản lý được đổi mới. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, đã giúp hình thành những mô hình văn hóa vừa giữ được bản sắc, vừa thích ứng tốt với nhu cầu xã hội đương đại, mở ra hướng phát triển bền vững hơn cho lĩnh vực văn hóa.
Một trong những trụ cột quan trọng được nhấn mạnh trong Nghị quyết 80 là việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa.
Đây không còn là công cụ hỗ trợ đơn thuần, mà đang dần trở thành nền tảng cốt lõi để tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái văn hóa trong thời đại mới.
Việc xây dựng hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, số hóa di sản, phát triển các nền tảng phân phối nội dung số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang mở ra những không gian phát triển hoàn toàn mới.
Các mô hình như bảo tàng số, thư viện số, nhà hát trực tuyến hay nền tảng sáng tạo nội dung số không chỉ giúp người dân tiếp cận văn hóa dễ dàng hơn, mà còn mở rộng đáng kể thị trường cho sản phẩm văn hóa Việt Nam.
Tiến sĩ, nhà báo Trần Bá Dung, nguyên Trưởng ban Nghiệp vụ Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng trong bối cảnh văn hóa ngày càng đa dạng và đa chiều, công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực nhận diện, đánh giá và quản lý các hiện tượng văn hóa. Từ đây giúp hạn chế tình trạng lệch chuẩn, đồng thời hỗ trợ lan tỏa các giá trị tích cực một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn.
Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi rõ nét trong quản lý và phát triển văn hóa.
Tại khu di sản Hoàng thành Thăng Long, chương trình trình diễn “Kinh đô Thăng Long” ứng dụng công nghệ 3D mapping và không gian trải nghiệm số đã mang đến cách tiếp cận mới, giúp công chúng “chạm” vào lịch sử bằng công nghệ hiện đại, đồng thời nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy giá trị di sản .
Bên cạnh đó, tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, mô hình tham quan kết hợp công nghệ thuyết minh tự động và trải nghiệm số đa ngôn ngữ cũng đang được triển khai, giúp du khách trong và ngoài nước tiếp cận thông tin di tích một cách trực quan, sinh động hơn. Đây là bước tiến quan trọng trong việc số hóa di sản và phát triển du lịch văn hóa thông minh tại Thủ đô.
Với việc ứng dụng công nghệ trong tổ chức lễ hội và hoạt động văn hóa tại Hà Nội như trình chiếu ánh sáng, trải nghiệm thực tế ảo hay bản đồ số di sản đang góp phần làm mới trải nghiệm văn hóa, thu hút giới trẻ và du khách quốc tế.
Đồng thời, hệ thống dữ liệu số và công cụ quản lý trực tuyến cũng giúp nâng cao hiệu quả giám sát, minh bạch hóa công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực văn hóa, tạo nền tảng cho chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm theo hướng hiện đại.
Cũng theo Tiến sĩ, nhà báo Trần Bá Dung, Nghị quyết 80 không chỉ đưa ra định hướng mang tính chiến lược mà còn tạo lập một hành lang chính sách tương đối đồng bộ, mở ra cơ hội lớn cho sự phát triển đột phá của văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Ông cho rằng, từ hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ thống pháp luật, đến cơ chế tài chính, chính sách ưu đãi và hợp tác công - tư, tất cả đều hướng tới mục tiêu khơi thông nguồn lực và thúc đẩy sáng tạo.
Với việc xác định rõ vai trò của khu vực tư nhân và doanh nghiệp trong phát triển công nghiệp văn hóa. Nếu trước đây, văn hóa chủ yếu phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước, thì hiện nay sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của thị trường đã tạo ra động lực tăng trưởng mới.
Mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP cho thấy tầm nhìn dài hạn và tham vọng phát triển mạnh mẽ của lĩnh vực này.
Tiến sĩ, nhà báo Trần Bá Dung cho rằng việc hình thành hệ sinh thái văn hóa sáng tạo, các trung tâm sáng tạo, cụm công nghiệp văn hóa và thương hiệu văn hóa quốc gia đang giúp nâng cao vị thế Việt Nam trên bản đồ văn hóa thế giới.
Văn hóa không chỉ là bản sắc mà còn trở thành “sức mạnh mềm” góp phần quan trọng trong quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam ra quốc tế.
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, cạnh tranh không chỉ diễn ra trong lĩnh vực kinh tế mà còn trong không gian giá trị văn hóa. Vì vậy, việc vừa chủ động tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc là yêu cầu mang tính sống còn.
Nghị quyết 80 đã nhấn mạnh tầm quan trọng của chiến lược truyền thông quốc gia, xuất khẩu sản phẩm văn hóa và tăng cường tham gia các diễn đàn quốc tế, theo Tiến sĩ, nhà báo Trần Bá Dung.
Thực tiễn tại Hà Nội cho thấy, tiềm năng lớn khi chính sách được triển khai đồng bộ. Thành phố đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa gắn với di sản, du lịch và sáng tạo đô thị.
Các không gian như khu vực Hồ Gươm, phố cổ Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay các tuyến phố đi bộ không chỉ là điểm đến du lịch mà còn trở thành “sân khấu mở” cho các hoạt động văn hóa, nghệ thuật sáng tạo.
Những mô hình này đang góp phần nâng cao đời sống tinh thần người dân, đồng thời thúc đẩy kinh tế sáng tạo phát triển, tạo ra giá trị mới từ di sản, trở thành là minh chứng rõ nét cho việc khi chính sách được cụ thể hóa, văn hóa hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội.
Tổng thể, đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, gắn với chuyển đổi số và hoàn thiện thể chế, không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là cơ hội lớn để Việt Nam bứt phá trong lĩnh vực văn hóa.
Vì vậy, có thể khẳng định, Nghị quyết 80 đã mở ra nền tảng quan trọng và thực tiễn tại Hà Nội đang cho thấy những tín hiệu tích cực đầu tiên của quá trình chuyển đổi này.
