Thực tế hiện nay, sản lượng kim ngạch xuất khẩu tăng chưa đồng nghĩa giá trị thu về tăng tương ứng.

Mục tiêu tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2026 đạt 74,2 tỉ USD. Ảnh minh họa: VGP

Vùng nguyên liệu và chất lượng là bài toán dài hạn

Điển hình là ngành hàng sầu riêng. Theo ông Lê Vũ Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Chánh Thu, sản lượng sầu riêng Việt Nam đã tăng khoảng 3 lần trong 5 năm, thậm chí vượt Thái Lan, nhưng giá trị thu về vẫn thấp hơn. Đáng chú ý, qua thực tế chế biến tại doanh nghiệp, tỷ lệ sản phẩm chất lượng cao giảm mạnh, trong khi hàng chất lượng thấp tăng lên.

Câu chuyện nâng cao giá trị cũng được đặt ra đối với gạo, cà phê, gỗ và nhiều ngành hàng khác. Việt Nam có không ít sản phẩm đứng ở nhóm đầu thế giới về sản lượng, xuất khẩu, nhưng chế biến sâu, thương hiệu và khả năng tham gia những khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi vẫn còn hạn chế.

Các doanh nghiệp ngành gạo cho rằng cần chuyển từ lợi thế sản lượng sang chất lượng và thương hiệu; trong đó thương hiệu gạo quốc gia phải gắn với giống, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và khả năng cung ứng ổn định.

Với cà phê, vấn đề được đặt ra là tăng tỷ trọng chế biến sâu của doanh nghiệp trong nước, xây dựng dữ liệu vùng nguyên liệu và quảng bá thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ngành gỗ cũng cần nguồn nguyên liệu có khả năng truy xuất và nguồn gỗ lớn ổn định cho chế biến sâu.

Một lát cắt khác đến từ ngành cá tra. Ông Hàng Văn, Phó Tổng Giám đốc Công ty Thủy sản Trường Giang, cho biết có thời điểm giá cá tra nguyên liệu lên khoảng 36.000 đồng/kg trong khi giá xuất khẩu quy đổi chỉ khoảng 33.000 đồng/kg, khiến nhà máy khó thu mua.

Trong khi nguồn nguyên liệu thiếu, việc phát triển vùng nuôi công nghệ cao lại cần quỹ đất đủ lớn để đầu tư hệ thống xử lý, tuần hoàn nước. Doanh nghiệp đề nghị rà soát quy hoạch, tạo điều kiện hình thành vùng nuôi tập trung để đầu tư dài hạn.

Từ những câu chuyện cụ thể này, nhiều doanh nghiệp cùng đặt vấn đề tổ chức lại sản xuất từ gốc: Vùng trồng, vùng nuôi, giống, chất lượng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc phải gắn chặt hơn với chế biến và thị trường xuất khẩu.

Vướng mắc về vốn, thuế và thủ tục tác động trực tiếp đến doanh nghiệp

Nếu vùng nguyên liệu và chất lượng là bài toán dài hạn, những vướng mắc về vốn, thuế và thủ tục đang tác động trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp.

Hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) là một trong những vấn đề được doanh nghiệp quan tâm. Đại diện các ngành gạo, gỗ, thủy sản cùng phản ánh tình trạng hồ sơ kéo dài hoặc cách áp dụng chính sách chưa thống nhất, khiến vốn bị tồn đọng, ảnh hưởng khả năng thu mua nguyên liệu và tổ chức sản xuất.

Trao đổi trực tiếp với doanh nghiệp, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi khẳng định quy định về VAT phải được hiểu và áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Bộ Tài chính sẽ chỉ đạo cơ quan thuế, hải quan phối hợp hướng dẫn để khắc phục tình trạng cùng một loại sản phẩm nhưng cách áp dụng khác nhau giữa các địa phương.

Tín dụng là một điểm nghẽn chung khác. Doanh nghiệp cho rằng đặc thù nông nghiệp đòi hỏi lượng vốn lớn trong thời gian thu mua ngắn, trong khi đầu tư vùng nguyên liệu, máy móc và chế biến sâu cần thời gian dài. Vì vậy, chính sách tín dụng cần phù hợp hơn với chu kỳ sản xuất, đơn hàng, dòng tiền và hàng tồn kho.

Như vậy, từ vùng nguyên liệu, chất lượng, dữ liệu truy xuất đến vốn, thuế, chế biến và thương hiệu đều cần được xử lý đồng bộ theo chuỗi để chuyển xuất khẩu từ lợi thế về sản lượng sang lợi thế về giá trị.

Ông Nguyễn Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, 8 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 49,3 tỉ USD.

Trong đó, nhóm hàng nông sản đạt 25,66 tỉ USD, tăng 2,7%; lâm sản 12,57 tỉ USD, tăng 5,4%; thuỷ sản 7,94 tỉ USD, tăng 10,9%.

Trong những tháng cuối năm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phấn đấu đạt mục tiêu tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 74,2 tỉ USD.

Để đạt kế hoạch đề ra, 4 tháng cuối năm xuất khẩu nông, lâm, thủy sản cần thu về 24,9 tỉ USD, trung bình mỗi tháng đạt 6,23 tỉ USD.

Đáng chú ý, rau quả và thủy sản được đánh giá là 2 nhóm ngành hàng chủ lực còn dư địa tăng trưởng, có khả năng tăng khá tốt theo quy luật tăng nhu cầu tiêu thụ dịp cuối năm phục vụ Noel và năm mới.