Nhu cầu mua vàng tăng mạnh kéo theo hình thức giao dịch bằng giấy hẹn xuất hiện phổ biến trên thị trường thời gian qua. Ảnh: Đ.H

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra không chỉ là cảnh báo người mua, mà là cách tiếp cận quản lý phù hợp để vừa kiểm soát rủi ro, vừa bảo đảm thị trường vận hành thông suốt, tránh những phản ứng cực đoan có thể làm gián đoạn dòng chảy giao dịch.

Thị trường vàng cần chuẩn hóa giao dịch "trên giấy"

Hiện nay, giao dịch vàng bằng "giấy hẹn" chủ yếu dựa trên thỏa thuận giữa người mua và doanh nghiệp, trong khi vẫn thiếu các chuẩn mực chung về hợp đồng, trách nhiệm và cơ chế bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Theo luật sư Nguyễn Anh Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), đây là giao dịch dân sự, không bị pháp luật cấm nếu các bên thực hiện đúng cam kết. Tuy nhiên, hình thức này hiện chưa có quy định điều chỉnh cụ thể, trong khi cơ chế bảo đảm cho việc giao vàng còn hạn chế.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà (Chủ tịch Công ty Luật SBLaw) cho biết giao dịch "trả tiền trước, nhận vàng sau” vẫn được xem là hợp đồng mua bán hàng hóa theo quy định của Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự. Việc thanh toán toàn bộ giá trị hợp đồng là thỏa thuận giữa các bên và không bị coi là huy động vốn trái phép nếu thực hiện đúng bản chất giao dịch.

Tuy nhiên, khi phát sinh vi phạm như chậm hoặc không giao vàng, doanh nghiệp phải hoàn trả tiền hoặc bồi thường theo hợp đồng. Trường hợp không đủ khả năng thanh toán hoặc có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, người mua có quyền khởi kiện hoặc tố giác tới cơ quan chức năng.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cho rằng giao dịch này đang bộc lộ sự mất cân bằng đáng chú ý. Luật sư Bùi Thị Kim Liên (Công ty Luật Sinh Hùng) cho rằng hình thức này hợp pháp nếu doanh nghiệp có đủ khả năng thực hiện nghĩa vụ, nhưng điều quan trọng là phải bảo đảm có nguồn vàng để giao đúng hạn.

Trong điều kiện thị trường thuận lợi, giao dịch có thể diễn ra bình thường. Tuy nhiên, khi giá biến động mạnh hoặc nguồn cung thay đổi, rủi ro bắt đầu bộc lộ, như tiến độ giao bị kéo dài hoặc nguồn vàng thực tế không đáp ứng kịp cam kết. Khi đó, điều khoản hợp đồng trở thành yếu tố quyết định quyền lợi của người mua.

Theo luật sư Liên, việc người mua thanh toán toàn bộ giá trị hợp đồng trong khi thời gian giao hàng kéo dài cho thấy sự mất cân bằng. Doanh nghiệp có thể tận dụng nguồn vốn từ khách hàng để xoay vòng kinh doanh, trong khi người mua phải gánh rủi ro về giá và thời gian chờ đợi.

Cùng quan điểm, luật sư Nguyễn Đức Hùng (Công ty Luật TNHH Thiện Duyên) cho rằng nếu doanh nghiệp không giao vàng đúng cam kết, tranh chấp dân sự có thể phát sinh. Trong trường hợp không có vàng thực nhưng vẫn bán cho nhiều người, hành vi này có thể bị xem xét dưới góc độ pháp lý nghiêm trọng hơn.

Theo ông Hùng, khi giao dịch chỉ tồn tại dưới dạng “vàng trên giấy” mà không gắn với tài sản thực, bản chất đã tiệm cận các hoạt động mang yếu tố tài chính. Nếu không được kiểm soát phù hợp, rủi ro không chỉ dừng ở từng cá nhân mà còn có thể ảnh hưởng đến thị trường.

Những phân tích này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa giao dịch "bán trước giao sau", từ điều khoản hợp đồng, nghĩa vụ cung ứng đến cơ chế bảo đảm thực hiện.

Mở đường cho công cụ tài chính thay thế

Ở góc độ kinh tế, sự xuất hiện của "giấy hẹn" không chỉ là hiện tượng ngắn hạn, mà phản ánh những thay đổi trong cấu trúc thị trường vàng.

Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, nhận định việc "trả tiền trước, nhận vàng sau" mang dáng dấp của một giao dịch kỳ hạn sơ khai, cho thấy thị trường đang xuất hiện nhu cầu chuyển dịch từ giao dịch vật chất sang các hình thức mang yếu tố tài chính.

Theo ông Huy, việc xử lý các hiện tượng này cần đặt trong tổng thể chiến lược phát triển thị trường vàng hiện đại, thay vì chỉ dừng ở các biện pháp ngắn hạn.

Trước hết, chính sách cần hướng tới việc nâng cao tính linh hoạt của nguồn cung trong khuôn khổ đảm bảo ổn định vĩ mô. Khi cung có thể điều chỉnh phù hợp hơn với biến động của cầu, các trạng thái “căng” cục bộ sẽ được hạn chế.

Đi cùng đó, việc phát triển các công cụ giao dịch vàng mang tính tài chính là một hướng đi quan trọng. Các hình thức giao dịch qua tài khoản, hợp đồng kỳ hạn hoặc các sản phẩm liên quan, nếu được thiết kế và quản lý phù hợp, sẽ giúp phân tán nhu cầu, giảm áp lực lên vàng vật chất.

Một nội dung khác không kém phần quan trọng là hoàn thiện các chuẩn mực thị trường. Những hình thức giao dịch như "bán trước giao sau", nếu tiếp tục tồn tại, cần được đưa vào khuôn khổ quản lý rõ ràng, với yêu cầu minh bạch thông tin, năng lực thực hiện và trách nhiệm của các bên liên quan.

Theo ông Huy, ổn định kỳ vọng là yếu tố then chốt trong điều hành. Khi thông tin chính sách được công bố minh bạch, nhất quán, các phản ứng mang tính đám đông sẽ giảm bớt. Đồng thời, việc phát triển các kênh đầu tư thay thế an toàn, hiệu quả cũng góp phần điều tiết nhu cầu, giảm áp lực dồn vào vàng.

Từ góc nhìn dài hạn, cách tiếp cận phù hợp là kết hợp hài hòa giữa ba yếu tố: ổn định, hiện đại hóa và minh bạch.

"Khi ba yếu tố này được triển khai đồng bộ, thị trường vàng sẽ từng bước chuyển từ trạng thái phụ thuộc nhiều vào giao dịch vật chất sang mô hình vận hành hiệu quả hơn, phù hợp với thông lệ quốc tế nhưng vẫn gắn với điều kiện thực tiễn trong nước", ông Huy nhấn mạnh.