(Thanh tra) - Khi hình thức "trả tiền trước, nhận vàng sau" nở rộ trong bối cảnh thị trường biến động mạnh, nhiều người lựa chọn chốt giá sớm để tránh rủi ro tăng giá, chấp nhận thanh toán trước và chờ nhận vàng sau.
Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi đó tiềm ẩn không ít rủi ro, không chỉ đến từ biến động giá vàng mà còn liên quan đến thanh khoản và khả năng thực hiện cam kết của doanh nghiệp.
Thực tế cho thấy, với nhiều người mua, nhất là mua lượng lớn để đầu tư, rủi ro dễ nhận thấy nhất khi giao dịch vàng là giá cả. Khi chốt giá tại thời điểm mua nhưng phải chờ từ vài tuần đến hơn một tháng mới nhận vàng, người mua hoàn toàn có thể đối mặt với tình huống giá giảm mạnh, dẫn đến thua lỗ ngay khi nhận hàng.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đó mới chỉ là lớp rủi ro "bề nổi".
Ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi), cho rằng trong bối cảnh thị trường biến động mạnh, yếu tố tâm lý và kỳ vọng có thể khiến nhu cầu tăng nhanh hơn các yếu tố cơ bản. Khi đó, hình thức "bán trước, giao sau" xuất hiện như một giải pháp để duy trì dòng giao dịch khi nguồn cung vàng vật chất chưa kịp bổ sung. Nhưng cũng chính điều này khiến rủi ro chuyển dịch từ giá sang các yếu tố khác.
Một trong những vấn đề đáng lưu ý là rủi ro thanh khoản.
Trong thời gian chờ nhận vàng, người mua thực chất không thể tự do giao dịch trên thị trường mà phụ thuộc hoàn toàn vào doanh nghiệp phát hành giấy hẹn.
Nếu cần bán lại, họ thường chỉ có thể giao dịch với chính cửa hàng đã bán vàng, với mức giá tại thời điểm đó.
Điều này khiến người mua rơi vào thế bị động. Nếu giá vàng giảm, họ có thể chịu lỗ. Nhưng ngay cả khi giá tăng, việc bán lại cũng không phải lúc nào cũng thuận lợi, đặc biệt trong trường hợp doanh nghiệp tạm ngừng giao dịch hoặc gặp trục trặc.
Khác với các thị trường phát triển, nơi các công cụ kỳ hạn, phái sinh được chuẩn hóa và quản trị rủi ro chặt chẽ, hình thức "giấy hẹn" hiện nay vẫn mang tính tự phát, thiếu các cơ chế bảo đảm đồng bộ.
Chuyên gia Nguyễn Quang Huy
Theo ghi nhận thực tế, nhiều người mua đã nhận ra sự bất tiện này. Anh Nguyễn Văn Thi (36 tuổi, Hà Nội) cho biết: "Tôi nghĩ đơn giản có tiền thì nhận vàng ngay, nhưng thực tế lại phải cầm giấy hẹn cả tháng. Cảm giác rất rủi ro vì tiền đã giao, còn vàng thì chưa biết khi nào nhận được, nhất là khi giá vàng biến động liên tục".
Cùng quan điểm, chị Nguyễn Thanh Lương (45 tuổi, Hà Nội) cho rằng người mua gần như không có nhiều lựa chọn trong thời gian chờ. "Gần như mình phải chấp nhận chờ đợi. Nếu cần bán lại thì vẫn phụ thuộc vào cửa hàng, giá cả theo thị trường nên nhiều khi không chủ động được", chị Lương nói.
Ở góc độ thị trường, ông Huy nhận định các rủi ro này mang tính quản trị nhiều hơn là rủi ro hệ thống. Tuy nhiên, nếu không được kiểm soát tốt, những biến động cục bộ có thể ảnh hưởng đến tâm lý và hành vi của người tham gia thị trường.
Điểm cốt lõi của hình thức giao dịch này nằm ở chỗ người mua không nắm giữ vàng vật chất tại thời điểm thanh toán, mà chỉ sở hữu một cam kết giao hàng trong tương lai.
Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Thanh Hà cho biết theo quy định của Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự, giao dịch mua vàng theo hình thức "trả tiền trước, nhận vàng sau" vẫn được xem là hợp đồng mua bán hàng hóa, được xác lập trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên.
Do đó, pháp luật không cấm hình thức này nếu các bên thực hiện đúng cam kết giao nhận. Việc người mua thanh toán 100% giá trị hợp đồng cũng là thỏa thuận dân sự, không bị coi là hành vi huy động vốn trái phép.
Tuy nhiên, trong trường hợp doanh nghiệp không giao vàng đúng hạn (trừ các yếu tố bất khả kháng), đây được xem là hành vi vi phạm hợp đồng. Khi đó, doanh nghiệp có trách nhiệm hoàn trả tiền cho khách hàng theo thỏa thuận.
Trường hợp doanh nghiệp không đủ khả năng thanh toán hoặc có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, người mua có quyền khởi kiện để đòi lại tiền hoặc tố giác tới cơ quan công an để được xem xét xử lý theo quy định pháp luật.
Trong bối cảnh nguồn cung không rõ ràng, không có bảo lãnh từ ngân hàng hay tổ chức trung gian, toàn bộ rủi ro gần như dồn về phía người mua. Tâm lý đám đông và sự thiếu thông tin có thể khiến nhiều người dân tham gia giao dịch mà không lường hết hệ quả.
Luật sư Nguyễn Anh Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội)
Theo luật sư Nguyễn Anh Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), giao dịch mua vàng bằng giấy hẹn về bản chất là một giao dịch dân sự, được xác lập trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên. Pháp luật hiện hành không cấm hình thức này nếu các bên thực hiện đúng cam kết.
Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là cơ chế bảo đảm cho việc thực hiện cam kết đó còn rất hạn chế. Luật sư Tuấn cho biết hiện chưa có quy định cụ thể điều chỉnh hình thức giao dịch này, trong khi việc chứng minh khả năng cung ứng vàng của bên bán cũng không phải là yêu cầu bắt buộc trong từng giao dịch cụ thể.
Khác với một số loại tài sản hình thành trong tương lai như bất động sản, nơi có cơ chế bảo lãnh ngân hàng hoặc thanh toán theo tiến độ, giao dịch vàng bằng giấy hẹn thường yêu cầu người mua thanh toán toàn bộ ngay từ đầu nhưng lại không có bảo đảm tương ứng.
Một rủi ro khác nằm ở chính bản chất của "giấy hẹn". Đây là loại giấy tờ chủ yếu dựa trên thỏa thuận giữa hai bên, không được bảo lãnh bởi ngân hàng hay cơ quan nhà nước. Nếu phát sinh tranh chấp, giá trị pháp lý và khả năng thực thi quyền lợi của người mua có thể gặp nhiều khó khăn.
"Người dân cần hết sức thận trọng khi mua vàng bằng cam kết giấy hẹn, bởi đây là hình thức tiềm ẩn rất nhiều rủi ro và có thể khiến bên mua rơi vào thế bất lợi nếu phát sinh tranh chấp", ông Tuấn nhấn mạnh.
Trong khi đó, theo ông Nguyễn Quang Huy, hình thức "trả tiền trước, nhận vàng sau" mang dáng dấp của một giao dịch kỳ hạn sơ khai, cho thấy thị trường vàng đang xuất hiện những yếu tố "tài chính hóa". Tuy nhiên, khác với các thị trường phát triển, nơi các công cụ kỳ hạn được chuẩn hóa và quản trị rủi ro chặt chẽ, hình thức "giấy hẹn" hiện nay vẫn mang tính tự phát và thiếu các cơ chế bảo đảm đồng bộ.
"Trong bối cảnh đó, nếu xảy ra các trường hợp giao hàng chậm hoặc không đúng cam kết, tâm lý thận trọng có thể lan rộng, ảnh hưởng đến niềm tin chung của thị trường", ông Huy nêu vấn đề.
Từ một giải pháp mang tính tình thế để đáp ứng nhu cầu trong ngắn hạn, giao dịch "trả tiền trước, nhận vàng sau" đang bộc lộ nhiều vấn đề cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Khi người mua không còn nắm giữ tài sản thực mà chỉ sở hữu một cam kết, rủi ro không chỉ nằm ở biến động giá, mà còn phụ thuộc vào cách thị trường và các chủ thể vận hành.
Những câu hỏi về cơ chế bảo đảm, trách nhiệm của doanh nghiệp và vai trò quản lý sẽ tiếp tục được đặt ra khi hình thức giao dịch này ngày càng phổ biến.
Mua vàng "trên giấy" nở rộ - Kỳ 3: Làm sao kiểm soát rủi ro, giữ thông suốt thị trường?
