Tuy vậy, XK gạo tháng 4/2026 mặc dù tăng gần 10% về lượng, nhưng lũy kế 4 tháng vẫn giảm 10,3% kim ngạch. Tính đến nửa đầu tháng 5/2026, XK đạt 473.000 tấn, trị giá 220 triệu USD, lũy kế đến 15/5 ngành gạo thu 1,8 tỷ USD từ hoạt động XK.

Tổng kim ngạch XK gạo từ đầu năm đến ngày 15/5 lên khoảng 1,8 tỷ USD (Ảnh minh họa: ITN).

Gạo Việt lợi thế ở giá bán và cơ cấu sản phẩm ngày càng đa dạng

Thị trường đang dần xuất hiện những tín hiệu khởi sắc. Tính đến ngày 23/5, trên thị trường XK, giá gạo XK Việt Nam tiếp tục tăng nhẹ. Theo các doanh nghiệp XK, nhu cầu thu mua tăng trở lại từ các thị trường Đông Nam Á đang giúp giao thương lúa gạo sôi động hơn sau giai đoạn trầm lắng kéo dài. Lợi thế của Việt Nam không chỉ nằm ở giá bán mà còn ở cơ cấu sản phẩm ngày càng đa dạng, đặc biệt là nhóm gạo thơm và gạo chất lượng cao đang chiếm tỷ trọng lớn hơn trong XK.

So với cùng kỳ năm ngoái, giá gạo 5% tấm hiện cao hơn khoảng 100 USD/tấn, tương đương mức tăng gần 25%. Các chủng loại gạo 100% tấm và 25% tấm cũng tăng khoảng 15%, trong khi giá gạo Jasmine vẫn thấp hơn so với cùng kỳ năm 2025. Với mức giá hiện tại, gạo Việt Nam đang được chào bán cao nhất trong nhóm 5 nước XK gạo lớn nhất thế giới.

Về thị trường, XK sang Philippines tăng 6,7%, XK sang Trung Quốc tăng mạnh 44,4% so với cùng kỳ. Đây là tháng ghi nhận tín hiệu phục hồi rõ nét sau giai đoạn giao dịch trầm lắng đầu năm.

Đáng chú ý, XK gạo sang Iraq tăng đột biến khi lượng nhập khẩu từ Việt Nam cao gấp gần 250 lần so với cùng kỳ năm trước, đạt 25.250 tấn. Riêng trong tháng 4, lượng gạo XK sang thị trường này đạt 25.000 tấn, cao gấp 1.000 lần mức 25 tấn của cùng kỳ năm ngoái.

Tuy nhiên, tính chung 4 tháng đầu năm, XK gạo cả nước mới đạt 3,373 triệu tấn, tương đương 1,58 tỷ USD, giảm tới 10,3% về kim ngạch so với cùng kỳ năm ngoái. Điều này phản ánh nghịch lý của ngành gạo Việt Nam trong năm nay: Lượng hàng xuất đi vẫn lớn nhưng giá trị thu về sụt giảm mạnh do phần lớn hợp đồng được ký từ sớm với mức giá thấp, trước khi thị trường tăng trở lại.

Lý giải nguyên nhân chính khiến kim ngạch XK 4 tháng đầu năm giảm trên 10%, đại diện phía doanh nghiệp cho biết, là do các doanh nghiệp đã ký hợp đồng XK trước khi giá lúa gạo nội địa tăng mạnh. Trong giai đoạn đầu vụ Đông Xuân, nhiều doanh nghiệp chốt giá bán chỉ từ 390-450 USD/tấn đối với các dòng gạo thơm phổ biến.

Sau khi ký bán xong, giá gạo trong nước lại tăng lên quanh mức 500 USD/tấn, thậm chí chạm mức 520 USD/tấn, khiến doanh nghiệp rơi vào thế khó vì giá XK đã ký không thể điều chỉnh với khách hàng quốc tế, trong khi giá thu mua trong nước tăng cao.

Nhóm gạo thơm và gạo chất lượng cao đang chiếm tỷ trọng lớn hơn trong XK (Ảnh minh họa: ITN).

Giá cải thiện nhưng chưa đủ tạo lực đẩy

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), thị trường lúa gạo toàn cầu hiện vẫn chịu tác động mạnh từ xung đột địa chính trị, giá năng lượng cao và chi phí logistics neo ở mức lớn, khiến hoạt động mua bán quốc tế trở nên thận trọng hơn. Dù giao dịch tại châu Á đang sôi động trở lại trong đầu tháng 5, giá gạo thế giới vẫn biến động trái chiều và chưa xác lập xu hướng ổn định do cung - cầu còn giằng co mạnh.

Về thị trường tiêu thụ, Philippines tiếp tục là khách hàng lớn nhất và đang đóng vai trò quyết định đối với nhịp tăng giá gạo Việt Nam. Chủ tịch VFA Đỗ Hà Nam cho hay, Philippines ban đầu dự kiến chỉ nhập khoảng 300.000 tấn trong những tháng đầu năm, nhưng thực tế đến nay đã mua gần 1,5 triệu tấn.

Nếu không có thay đổi lớn, nước này có thể nhập khoảng 2 triệu tấn trong 6 tháng đầu năm và lên tới 5 triệu tấn trong cả năm 2026, vượt xa kế hoạch ban đầu chỉ 3-4 triệu tấn. Nguyên nhân là dân số tăng, sản xuất lương thực nội địa không đáp ứng đủ nhu cầu, trong khi chi phí sản xuất trong nước cao khiến nhập khẩu trở thành lựa chọn kinh tế hơn.

Ngoài Philippines, thị trường châu Phi vẫn duy trì nhập khẩu khá đều đặn đối với gạo Việt Nam, đặc biệt ở một số đơn hàng giá cao. Trong khi đó, Trung Quốc hiện giảm mua do nước này có chính sách dự trữ tốt và chỉ nhập mạnh khi giá thế giới xuống thấp hoặc ở mức trung bình.

Tuy đang có chiều hướng khởi sắc, nhưng các doanh nghiệp vẫn nhìn nhận, nguồn cung lúa hàng hóa trong nước hiện khá hạn chế, nếu vụ Hè Thu giảm diện tích vì chi phí đầu vào cao, nguồn cung XK trong thời gian tới có thể còn thắt chặt hơn. Điều này có thể hỗ trợ giá cho mặt hàng lúa gạo trong nước.

Ngoài ra, theo đánh giá của ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), XK gạo của Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào một số thị trường truyền thống, tiềm ẩn rủi ro khi các thị trường này thay đổi chính sách hoặc nhu cầu nhập khẩu.

Vì thế để XK gạo khởi sắc, trong bối cảnh này, VFA cho rằng, việc chuyển từ tư duy chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng, thương hiệu và phát triển bền vững được xem là hướng đi quan trọng để gạo Việt nâng cao giá trị trong thời gian tới.