Thu hoạch lúa ma về đêm. Ảnh: Đào Quốc Bình WWF-VN

Hạt vàng hái vào đêm...

Với người Đồng Tháp nói riêng, người miền Tây nói chung, lúa ma là niềm tự hào đặc biệt khi cây lúa được đưa ra vươn tầm thế giới, đến Viện Lúa quốc tế (IRRI) làm thành giống lúa mới thuộc nhóm IR chịu phèn tốt. Giống lúa mới trở về từ IRRI đáp ứng rất tốt nhu cầu canh tác thích hợp ở những vùng U Minh, Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên, hứa hẹn mang đến một sức sống mới cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Anh Nguyễn Hoàng Minh Hải, Trung tâm Bảo tồn và Hợp tác Quốc tế, Vườn Quốc gia Tràm Chim cho biết: Với lợi thế là một trong những tỉnh đầu nguồn của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, được thiên nhiên ưu ái, Vườn Quốc gia Tràm Chim ở tỉnh Đồng Tháp sản sinh nhiều loài thực vật rất phong phú với hơn 130 loài bậc cao, trong đó lúa ma đứng thứ hạng nhất, nhì.

Từ xa xưa, lúa ma đã được xếp vào loại nông sản quý hiếm cao cấp; là nông sản được vua Gia Long đưa vào cung đình dùng trong những ngày đại lễ, cúng tế trời đất. Nói quý hiếm là bởi, sản lượng lúa ma gần như không có để mua bán. Trung tâm Bảo tồn và Hợp tác Quốc tế, Vườn Quốc gia Tràm Chim thuê thu hoạch với chi phí cao để làm giống nhưng cũng không được nhiều.

Quần thể lúa ma hiện còn được lưu giữ và bảo tồn được khoảng 1.000ha tại Vườn Quốc gia Tràm Chim. Đây cũng là một trong những điểm thu hút khách đặc biệt của Vườn Quốc gia Tràm Chim khi giới thiệu đến bạn bè quốc tế và du khách trong, ngoài nước.

Bông lúa ma với chiếc đuôi dài vươn. Ảnh: Đào Quốc Bình WWF-VN

Chia sẻ với phóng viên Báo Thanh tra, chị Lê Thị Thu Mai, Giám đốc Công ty TNHH M Legend không giấu niềm tự hào: Không một người dân miền Tây nào không nhớ từ trong tiềm thức về hạt gạo lột xác từ lúa ma. Dù đi khắp 3 miền Bắc Trung Nam hay sang châu Âu, châu Mỹ...; nỗi nhớ về mùa nước nổi và những sản vật của miền Tây Nam Bộ không bao giờ tách rời hạt gạo từ cây lúa ma. Sinh sống ở nước ngoài mà được ăn bữa cơm nấu từ giống lúa ma dường như người miền Tây được vỗ về cả tâm hồn và tình cảm, như được đứng trên đất mẹ nhìn lúa ma trổ vàng chập chững trên mênh mang nước và thấy quê mẹ mỗi ngày một giàu đẹp lên...

“Không phải chỉ riêng tôi làm kinh doanh về nông sản tâm niệm điều đó. Tôi nghe được sự tha thiết của nhiều kiều bào ở nước ngoài khi nói chuyện về hạt gạo mùa nước nổi. Cuối năm 2025, một số lượng nhỏ hạt gạo mùa nước nổi của quê hương Đồng Tháp được yêu mến trở thành quà tặng một số chính khách trong nước và quốc tế. Đó là minh chứng cho bước lớn mạnh của nông sản miền Tây trước nhiều miền yêu thương mới”, Chị Mai chia sẻ.

Theo tìm hiểu của chúng tôi, lúa ma trổ bông vào tháng 10 và bắt đầu chín vào tháng 11-12, thời điểm cách cái Tết rất gần. Bông lúa ma chín có vỏ trấu màu vàng đen, có chiếc đuôi dài. Giống lúa này mỗi lần chín chỉ vài hạt, không chín rộ cả bông như những giống lúa được trồng như hiện nay. Hạt chín như cất lời, báo cho người thu hái.

Vẻ đẹp độc đáo của bông lúa ma. Ảnh: Đào Quốc Bình WWF-VN

Điều lạ là ở chỗ, nếu không thu hoạch, đến khi mặt trời lên, hạt lúa chín sẽ tự rụng. Những hạt lúa rụng xuống phù sa, được phù sa ôm ấp, bao bọc nhiều tháng trời, rồi đến mùa nắng năm sau, từ hạt mầm được phù sa ôm ấp ấy nó bật mầm, trồi lên mặt nước, đón ánh sáng và trổ bông.

Cây lúa ma có thể vượt mực nước có độ sâu từ 3-5m. Thân cao hơn đầu người, rễ bám sâu dưới lớp bùn đen, lúa ma đứng vững, ngạo nghễ trước gió, trước 1 vùng mênh mang nước. Nước dâng đến đâu, thân lúa cao đến đó. Mỗi ngày, cây vươn cao từ 0,1-0,15 m và bao giờ cũng khoe những đốm vàng nhấp nhô trên mặt nước. Cả vùng nước nổi thành cánh đồng vàng không hề do con người gieo cấy; chỉ đợi mùa lúa trổ bông, rồi người dân dùng xuồng thu gặt về. Vì thế, người Đồng Tháp Mười xưa không gọi đó là “cây hoang dại” mà gọi là “lúa trời”, món quà mà thiên nhiên gửi tặng con người khi nước rút, cá về, chim đậu. Hạt lúa ấy thơm mùi rơm rạ, mùi nắng mới và mùi nước phèn. Người Đồng Tháp nay vẫn bảo, đó là hương vị của thời hoang sơ, khi con người còn biết nhường phần cho thiên nhiên và thiên nhiên cũng dành phần cho con người.

Và giai điệu của tương lai xanh

Lúa ma chín vào mùa nước nổi. Khi thu hoạch, người dân phải dùng thuyền, dùng sức rung thân cây lúa, đập cho hạt lúa rơi vào thuyền. Lúa ma hoàn toàn xa lạ với máy gặt đập liên hợp, với thuốc trừ sâu, trừ cỏ, thuốc kích rễ sinh trưởng hay thuốc tăng năng suất...

Mỗi lần nghe đến câu chuyện hạt lúa “đi ẩn” lúc mặt trời lên, chúng tôi lại nao lòng nhớ đến một loại cây khác cũng dâng tặng vùng Đồng bằng sông Cửu Long tất cả sự ngọt ngào và nhựa sống của mình, chỉ về đêm. Đó là cây cao su. Những dòng mủ cao su trắng như sữa cây chỉ chảy ra khi tắt nắng về đêm và hoàn toàn dừng lại khi có ánh nắng... Phải chăng, ngày cũng như đêm, trời đất đều dâng tặng con người những thức quà quý vô biên cho cuộc sống thêm hoan ca, trù phú?

Lãnh đạo Vườn Quốc gia Tràm Chim cho chúng tôi biết, Vườn Quốc gia Tràm Chim bảo tồn cây lúa ma bằng cách duy trì các quần xã đặc trưng, nhân giống và lưu giữ nguồn gene quý. Công tác bảo tồn bao gồm quản lý diện tích khoảng 30 ha, nạo vét kênh mương, be bờ để điều tiết nước lũ và sử dụng biện pháp đốt dọn thực bì định kỳ.

Độc đáo cảnh thu hoạch lúa ma về đêm. Ảnh: Đào Quốc Bình WWF-VN

Một cán bộ của Vườn Quốc gia Tràm Chim cũng chia sẻ, trước đây vào mùa nước nổi, Vườn Quốc gia Tràm Chim đã tổ chức cho khách du lịch trải nghiệm thu hoạch lúa ma vào sáng sớm tinh mơ bằng xuồng ở khu vực trạm Phú Hiệp, Phú Đức. Tuy nhiên, hiện nay Vườn Quốc gia Tràm Chim không tổ chức được vì mùa nước rất thấp. Đây là một việc khá tiếc và Vườn Quốc gia Tràm Chim đang tập trung ưu tiên cho việc duy trì và đẩy mạnh các tour du lịch trải nghiệm về lúa ma. Việc giới thiệu cũng như bảo tồn lúa ma ở Vườn Quốc gia Tràm Chim có nhiều ý nghĩa với khách quốc tế và trong nước, không chỉ với các nhà nghiên cứu khoa học. Bởi lẽ, qua các hoạt động trải nghiệm đó, cây lúa ma - một tài sản về cảnh quan, văn hóa và sức khỏe tinh thần vô giá của vùng Đồng Tháp Mười - sẽ đến được rộng khắp bạn bè trong nước và quốc tế. Đồng thời, còn thắp lên ngọn lửa tự hào của người nông dân Việt Nam khi bảo tồn được 1 giống gene lúa quý.

Chị Thảo Ngân, nhân viên một Công ty Du lịch chuyên tour Tràm Chim cho biết, công ty chị chỉ xây dựng tour riêng cho các đơn vị có nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm thu hoạch lúa ma. Khi tham gia tour này, du khách đến Tràm Chim sẽ được trải nghiệm gặt lúa bằng tay, như cách người xưa vẫn làm. Khối trường học khi tổ chức tour này các bạn nhỏ thành phố rất háo hức khi được lội ruộng, được nghe kể chuyện “đi gặt lúa trời”, “ăn cơm nấu bằng lúa ma”. Giữa ngọt ngào lời chuyện đó không chỉ thuần túy là một hoạt động ngoại khóa mà là một trải nghiệm sống động về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên.

Cây lúa ma và khát vọng nhân giống lúa quý, phù hợp với vùng U Minh, Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên, hứa hẹn mang đến những mùa vàng cho vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Ảnh: TN

Vài tháng gần đây, nhiều du khách trong và ngoài nước khi đến Tam Nông, Đồng Tháp còn được “tặng” thêm một món quà bất ngờ với quán cafe “Hai ơi”, một mô hình quán cà phê nằm giữa cánh đồng lúa. Quán cà phê dựng bằng chất liệu tre, gỗ, lá đơn sơ, hài hòa với không gian đồng quê. Nhịp cầu gỗ uốn lượn bắc ngang đồng lúa, vừa là lối đi cho khách, vừa giữ nguyên hiện trạng canh tác, không ảnh hưởng đến cây lúa. Du khách có thể phóng tầm mắt ngắm đồng lúa xanh bát ngát, ngửi mùi bùn nâu và thả hồn mình vào tiếng chim, tiếng gió... Rồi qua câu chuyện thư thái bên hương lúa non, mỗi du khách được nghe kể chuyện về cây lúa, về hạt gạo Việt và hành trình gạo Việt vươn ra thế giới như gạo ST 25 nức lòng người con miền Tây khi nhiều năm đoạt danh hiệu Gạo ngon nhất thế giới. Rồi cả nỗi nhớ nao lòng về cây lúa ma, về những mùa lũ giàu bồi lắng của tự nhiên cho Đồng bằng sông Cửu Long...

Nghe về hành trình hồi sinh cây lúa ma, tôi hiểu rằng, sự tuần hoàn không chỉ là của hạt lúa ẩn mình trong phù sa giàu dinh dưỡng của nước lũ rồi dành tặng người miền Tây những hạt vàng, hạt ngọc của tự nhiên. Đó còn là gửi gắm một thông điệp của trái đất, của Kỷ nguyên Xanh đến sự phát triển bền vững. Cây lúa ma - biểu tượng của Đồng Tháp Mười - là bài học sống động về hành trình phục hồi di sản tự nhiên và tâm hồn con người; là khát khao vươn ra thế giới của lúa gạo Việt Nam...