(Thanh tra) - Campuchia lần đầu lập kỷ lục xuất khẩu gạo, đồng thời tăng tốc thâm nhập Philippines – vốn là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đã tạo thêm áp lực cạnh tranh với doanh nghiệp Việt.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,4 triệu tấn gạo, thu về 3,11 tỷ USD, giảm lần lượt 6,1% về lượng và 10,9% về giá trị so với cùng kỳ. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 484,8 USD/tấn, giảm 5,1%.
Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), Campuchia đã xuất khẩu trên 1 triệu tấn gạo xay xát trong gần 10 tháng năm 2026, vượt mức 940.000 tấn của cả năm 2025. Đây là lần đầu tiên quốc gia này vượt mốc 1 triệu tấn gạo xuất khẩu/năm.
Một trong những thị trường đang ghi nhận sự gia tăng đáng kể của gạo Campuchia là Philippines - đây cũng là thị trường xuất khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam. Theo Bộ Thương mại Campuchia, trong 9 tháng qua, nước này đã xuất khẩu trên 123 tấn gạo sang Philippines.
Các hợp đồng giao hàng được công bố cho những tháng cuối năm có thể đưa tổng lượng xuất khẩu sang thị trường này lên khoảng 209.446 tấn trong năm 2026.
Trong khi Campuchia ghi nhận kỷ lục xuất khẩu, hoạt động xuất khẩu gạo Việt Nam trong 9 tháng đầu năm 2026 lại giảm so với cùng kỳ. Theo số liệu của VFA, đến hết tháng 9/2026, Việt Nam xuất khẩu 6,363 triệu tấn gạo, trị giá 3,057 tỉ USD, giảm 6,72% về lượng và 12,26% về giá trị so với cùng kỳ.
Về quy mô, lượng gạo Việt Nam xuất khẩu trong 9 tháng vẫn lớn hơn nhiều lần lượng gạo xay xát Campuchia xuất khẩu từ đầu năm đến ngày 19/10. Tuy nhiên, hai thị trường đang ghi nhận diễn biến trái chiều: Campuchia tăng trưởng mạnh, trong khi xuất khẩu gạo Việt Nam giảm cả lượng và giá trị.
Đáng chú ý, Philippines tiếp tục là thị trường quan trọng của gạo Việt Nam nhưng hoạt động xuất khẩu sang thị trường này còn chịu tác động từ những thay đổi trong chính sách nhập khẩu và yêu cầu thực hiện hợp đồng.
Tính chung 9 tháng đầu năm, xuất khẩu gạo của cả nước vẫn duy trì quy mô lớn, dù chịu áp lực từ những biến động của thị trường. Tổng lượng gạo xuất khẩu đạt 6,36 triệu tấn, mang về kim ngạch 3,05 tỷ USD. Tuy nhiên, so với cùng kỳ năm trước, lượng gạo xuất khẩu giảm 6,7% và trị giá giảm 12,3%. Mức giảm kim ngạch cao hơn mức giảm về lượng cho thấy giá trị xuất khẩu bình quân cũng giảm so với cùng kỳ.
Xét theo cơ cấu thị trường, Đông Nam Á và châu Phi tiếp tục là những khu vực tiêu thụ gạo quan trọng của Việt Nam. Trong đó, Philippines giữ vững vị trí thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam, với khoảng cách đáng kể so với các đối tác còn lại.
Trong 9 tháng đầu năm, lượng gạo xuất khẩu sang Philippines đạt 2,7 triệu tấn, tương ứng trị giá 1,2 tỷ USD. Tính chung 9 tháng, Philippines chiếm gần 43% tổng lượng và hơn 40% kim ngạch xuất khẩu gạo của cả nước ta.
Đứng thứ hai trong danh sách các thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam là Trung Quốc. Trong 9 tháng đầu năm, thị trường này nhập khẩu 1.096.796 tấn gạo từ Việt Nam, với tổng trị giá 534,9 triệu USD. Riêng tháng 9, lượng gạo xuất khẩu sang Trung Quốc đạt 70.261 tấn, trị giá 30,2 triệu USD.
Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) cho rằng, cần gắn triển vọng nâng cao chất lượng gạo với quá trình tổ chức lại sản xuất và phát triển vùng nguyên liệu.
Cùng với vùng nguyên liệu, xây dựng thương hiệu gạo quốc gia là nhiệm vụ cần được triển khai trên cơ sở chất lượng có thể kiểm chứng. Một trong những hướng được đề xuất là nghiên cứu mô hình thí điểm phát triển thương hiệu gạo vùng đồng bằng sông Cửu Long với các giống ST24, ST25. Đồng thời, cần xây dựng vùng nguyên liệu đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản theo mô hình hợp tác xã liên kết với doanh nghiệp, có sự quản lý, giám sát của Nhà nước.
Ngoài ra, trước bối cảnh cạnh tranh ngày càng cao, theo các chuyên gia, ngành gạo cần chuyển từ chạy theo sản lượng sang kiến tạo giá trị. Thành công không nên chỉ đo bằng sản lượng hay kim ngạch xuất khẩu, mà cần được đánh giá qua thu nhập của nông dân trên mỗi ha, giá trị doanh nghiệp giữ lại, tỷ lệ sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam, mức phát thải và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu tổ chức lại sản xuất theo từng phân khúc thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Việt Nam cần phát triển 3 chuỗi sản phẩm gồm gạo phổ thông phục vụ thị trường lớn; gạo thơm, gạo đặc sản; gạo dinh dưỡng và gạo phát thải thấp. Mỗi chuỗi cần có giống lúa, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì và thị trường mục tiêu riêng.
Còn trong ngắn hạn, khả quan về con số 8 triệu tấn gạo xuất khẩu hết năm nay vẫn đầy triển vọng. Số liệu cho thấy, trong nửa đầu tháng 10/2026, Việt Nam xuất khẩu 228.871 tấn gạo, nâng tổng lượng xuất khẩu từ đầu năm đến ngày 15/10 lên 6,6 triệu tấn, với trị giá khoảng 3,2 tỷ USD.
Với kết quả này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp nhận định mục tiêu xuất khẩu khoảng 8 triệu tấn trong cả năm là khả thi, với kỳ vọng thương mại nửa cuối năm ổn định hơn và giá gạo duy trì ở mức cao.
Chủ động đa dạng hóa thị trường, cải thiện chất lượng hạt gạo và gia tăng tỷ trọng các sản phẩm có giá trị cao sẽ giúp xuất khẩu gạo Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao sức cạnh tranh và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
