Trao đổi với Báo Thanh tra, ông Phan Văn Lâm, Phó Tổng Biên tập phụ trách Tạp chí Pháp luật và Phát triển (Hội Luật gia Việt Nam) đã chia sẻ những góc nhìn về kỳ vọng của cử tri đối với Quốc hội khóa XVI, ý nghĩa của cuộc bầu cử trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, cũng như những ưu tiên cải cách lập pháp nhằm tạo động lực cho tăng trưởng bền vững.

Xây dựng và hoàn thiện pháp luật là chức năng cốt lõi của Quốc hội

+ Trong bối cảnh cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 đang đến gần, theo ông, cử tri kỳ vọng nhất ở Quốc hội khoá mới (khoá XVI) điều gì? Làm thế nào để lựa chọn được những đại biểu thực sự có năng lực tham gia hoạch định chính sách?

- Ông Phan Văn Lâm: Theo tôi, cử tri kỳ vọng ở Quốc hội cả ba yếu tố: Tính đại diện, năng lực lập pháp và khả năng giám sát quyền lực. Tuy nhiên, xét từ bản chất của một thiết chế lập pháp trong cấu trúc hiến định của Nhà nước, thì năng lực xây dựng và hoàn thiện pháp luật vẫn phải được xem là chức năng cốt lõi của Quốc hội. Bởi lẽ luật pháp chính là cấu trúc nền tảng tổ chức đời sống chính trị, kinh tế và xã hội của một quốc gia.

Khi luật được thiết kế tốt, nó có thể mở rộng không gian phát triển, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp, đồng thời tạo ra sự ổn định thể chế cần thiết cho tăng trưởng dài hạn.

Ngược lại, nếu hệ thống pháp luật thiếu tầm nhìn, chồng chéo hoặc xa rời thực tiễn, thì chính nó có thể trở thành một trong những lực cản lớn nhất của phát triển.

Dĩ nhiên, năng lực lập pháp không thể tách rời hai chức năng còn lại. Tính đại diện bảo đảm các quyết định lập pháp phản ánh được nhu cầu và lợi ích đa dạng của xã hội. Trong khi đó, chức năng giám sát quyền lực giúp bảo đảm các chính sách sau khi được ban hành sẽ được thực thi đúng mục tiêu, đồng thời tạo ra cơ chế kiểm soát cần thiết đối với hoạt động của bộ máy hành pháp.

Ba chức năng này gắn bó hữu cơ với nhau, nhưng điểm then chốt vẫn là năng lực của Quốc hội trong việc chuyển hóa các vấn đề của đời sống xã hội thành những thiết kế pháp lý hợp lý và khả thi.

Từ góc nhìn đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là Quốc hội có đại diện cho cử tri hay không, mà còn là các đại biểu có đủ năng lực tham gia vào quá trình hoạch định chính sách hay không.

Trong bối cảnh hiện nay, để bảo đảm năng lực chính sách của đại biểu Quốc hội, theo tôi cần chú trọng ba phương diện: Nâng cao chất lượng lựa chọn ứng cử viên; xây dựng hệ thống hỗ trợ lập pháp chuyên nghiệp và hình thành văn hóa nghị trường dựa trên tranh luận học thuật và trách nhiệm giải trình.

Tôi nghĩ kỳ vọng của cử tri đối với Quốc hội khóa XVI thực chất là kỳ vọng vào chất lượng của quá trình hoạch định chính sách quốc gia. Khi Quốc hội thực sự là nơi hội tụ trí tuệ, trung thực và trách nhiệm, thì luật pháp sẽ không chỉ là công cụ quản lý, mà trở thành động lực dẫn dắt xã hội phát triển. Đó cũng chính là vai trò cao nhất mà một thiết chế lập pháp cần hướng tới.

Quốc hội là thiết chế quan trọng định hình cách thức vận hành quyền lực nhà nước

+ Trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp tục cải cách thể chế và sắp xếp bộ máy, ông nhìn nhận cuộc bầu cử lần này có ý nghĩa như thế nào đối với cấu trúc quyền lực và định hướng phát triển của đất nước trong giai đoạn tới?

- Ông Phan Văn Lâm:  Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra trong một thời điểm rất đặc biệt vì chúng ta vừa tổ chức thành công Đại hội Đảng lần thứ XIV và đang trong quá trình đổi mới phát triển. Việt Nam đang bước vào giai đoạn không chỉ đặt mục tiêu tăng trưởng nhanh hai con số, mà còn đặt trọng tâm vào phát triển bền vững và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội không chỉ là cơ quan lập pháp theo nghĩa hình thức, mà còn là một thiết chế quan trọng định hình cách thức vận hành quyền lực nhà nước. Khi bộ máy nhà nước đang được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn và hiệu quả hơn, vai trò của Quốc hội càng trở nên quan trọng.

Quốc hội phải bảo đảm rằng quá trình cải cách thể chế được thực hiện trên nền tảng pháp lý minh bạch, ổn định và có khả năng kiểm soát quyền lực. Một hệ thống quyền lực được thiết kế tốt không chỉ giúp Nhà nước hoạt động hiệu quả hơn, mà còn tạo niềm tin cho xã hội và thị trường.

Vì vậy, cuộc bầu cử lần này không đơn thuần là lựa chọn đại biểu cho một nhiệm kỳ mới, mà còn là bước lựa chọn những người sẽ tham gia định hình các “quy tắc vận hành” của quốc gia trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

Chất lượng của Quốc hội khóa XVI sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cải cách thể chế trong nhiều năm tới.

+ Trước những thách thức mới của nền kinh tế và xã hội - từ chuyển đổi số, kinh tế tư nhân đến quản trị thị trường - Quốc hội khóa XVI cần ưu tiên những cải cách lập pháp nào để hệ thống pháp luật thực sự trở thành động lực phát triển, thưa ông?

- Ông Phan Văn Lâm: Nếu nhìn vào thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia, có thể thấy một điểm chung: Khi pháp luật được thiết kế đúng, nó không chỉ điều chỉnh xã hội mà còn mở ra không gian cho sự phát triển.

Nhiệm vụ của Quốc hội không chỉ là “ban hành luật”, mà là kiến tạo một môi trường pháp lý khuyến khích sáng tạo và giảm thiểu rủi ro thể chế. Theo tôi, có ba hướng cải cách lập pháp cần được ưu tiên.

Một là, hoàn thiện khung pháp lý cho kinh tế tư nhân. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy khu vực tư nhân chỉ thực sự phát triển khi họ hoạt động trong một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và ít rủi ro. Điều này đòi hỏi luật pháp phải giảm bớt các rào cản hành chính không cần thiết và bảo đảm quyền tài sản cũng như quyền kinh doanh.

Hai là, xây dựng hệ thống pháp luật phù hợp với nền kinh tế số. Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là câu chuyện về quy tắc. Các vấn đề như dữ liệu, giao dịch số, nền tảng số hay trí tuệ nhân tạo đều cần được đặt trong một khung pháp lý rõ ràng để vừa khuyến khích đổi mới, vừa bảo vệ lợi ích xã hội.

Ba là, nâng cao chất lượng quản trị thị trường. Một nền kinh tế thị trường hiện đại không thể vận hành nếu thiếu các thiết chế bảo đảm cạnh tranh công bằng, minh bạch thông tin và xử lý gian lận hiệu quả. Ở góc độ này, luật pháp cần trở thành “trọng tài” đáng tin cậy của thị trường.

Ảnh: Trung Hiển

Quốc hội phải đặt nền móng thể chế cho tương lai của đất nước

+ Nếu nhìn xa hơn nhiệm kỳ 5 năm, ông kỳ vọng Quốc hội khóa XVI sẽ đóng vai trò như thế nào trong việc kiến tạo các chính sách dài hạn, đặc biệt là những chính sách có thể định hình năng lực cạnh tranh và vị thế của Việt Nam trong vài thập niên tới?

- Ông Phan Văn Lâm: Nếu nhìn xa hơn một nhiệm kỳ 5 năm, tôi cho rằng vai trò quan trọng nhất của Quốc hội không chỉ nằm ở việc ban hành luật, mà ở khả năng đặt nền móng thể chế cho tương lai của đất nước. Có những quyết định lập pháp tác động của nó không dừng lại trong một nhiệm kỳ, mà có thể định hình quỹ đạo phát triển của đất nước trong vài thập niên.

Tôi kỳ vọng Quốc hội khóa XVI sẽ không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt, mà còn tham gia kiến tạo thể chế mang tính dài hạn cho quốc gia.

Trước hết, Quốc hội cần đóng vai trò là “kiến trúc sư “ của môi trường phát triển dài hạn. Trong kỷ nguyên cạnh tranh toàn cầu, lợi thế của một quốc gia không chỉ đến từ tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà đến từ chất lượng thể chế - tức là hệ thống luật pháp, quy tắc thị trường và khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp.

Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và dự đoán được sẽ tạo ra niềm tin cho nhà đầu tư, khuyến khích sáng tạo và giải phóng năng lực của xã hội.

Ở góc độ này, Quốc hội phải nhìn xa hơn các chu kỳ chính sách ngắn hạn để xây dựng những khung pháp lý có khả năng duy trì sự ổn định và định hướng phát triển trong nhiều thập niên.

Thứ hai, tôi kỳ vọng Quốc hội khóa XVI sẽ thúc đẩy tư duy lập pháp mang tính dự báo. Thế giới đang thay đổi rất nhanh với những xu hướng như chuyển đổi số, kinh tế nền tảng, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh hay cạnh tranh địa chính trị về chuỗi cung ứng.

Nếu hệ thống pháp luật chỉ phản ứng sau khi vấn đề đã phát sinh thì sẽ luôn đi sau thực tiễn. Quốc hội cần chủ động hơn trong việc nghiên cứu xu hướng toàn cầu, đánh giá tác động dài hạn và chuẩn bị khung pháp lý cho những lĩnh vực mới. Một nền lập pháp hiện đại phải có khả năng nhìn trước tương lai, chứ không chỉ xử lý hiện tại.

Thứ ba, Quốc hội cần góp phần củng cố nền tảng pháp lý của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó quyền tài sản, cạnh tranh công bằng và trách nhiệm giải trình của các thiết chế công quyền phải được bảo đảm rõ ràng.

Cuối cùng, tôi nghĩ Quốc hội còn có một vai trò rộng hơn: Góp phần xây dựng văn hóa pháp quyền trong xã hội. Khi luật pháp được xây dựng trên tinh thần trung thực, minh bạch và gắn với đời sống, người dân sẽ tin tưởng hơn vào các thiết chế nhà nước. Niềm tin đó chính là nền tảng của sự ổn định chính trị và phát triển lâu dài.

Làm được những điều đó, Quốc hội khóa XVI sẽ không chỉ hoàn thành trách nhiệm của một nhiệm kỳ lập pháp, mà còn góp phần đặt những viên gạch quan trọng cho năng lực cạnh tranh và vị thế của Việt Nam trong nhiều thập niên tới.

Bởi cuối cùng, sức mạnh bền vững của một quốc gia luôn bắt đầu từ chất lượng của các thiết chế pháp luật mà quốc gia đó xây dựng cho mình.

+ Xin trân trọng cảm ơn ông!