Không chỉ cắt giảm đầu mối, tinh giản biên chế, cuộc cải cách này đã mở ra không gian phát triển mới, tái cấu trúc mạnh mẽ phương thức quản trị quốc gia, tạo nền tảng đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển nhanh và bền vững.

Quảng Ngãi: Cải cách hành chính và chuyển đổi số tạo bứt phá trong phục vụ người dân. Ảnh minh họa: Vương Linh

Nguồn lực tiết kiệm từ bộ máy quay trở lại phục vụ cộng đồng

Theo Thứ trưởng Bộ Nội vụ Trương Hải Long, việc xây dựng và vận hành mô hình chính quyền 3 cấp gắn với tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp là một bước chuyển quan trọng trong tiến trình cải cách nền hành chính nhà nước, thể hiện quyết tâm chính trị trong việc đổi mới tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.

Báo cáo của Bộ Nội vụ cho thấy, sau hơn 1 năm triển khai, mô hình chính quyền 3 cấp và chính quyền địa phương 2 cấp đã đi vào vận hành ổn định, bảo đảm sự thông suốt, không làm gián đoạn việc giải quyết công việc của người dân và doanh nghiệp với những kết quả nổi bật, đó là bộ máy mới tinh gọn, khoa học hơn, giảm tầng nấc trung gian rõ rệt, tổ chức bộ máy chính quyền gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân.

Tinh gọn bộ máy không chỉ tạo ra sự thay đổi về tổ chức mà còn mở ra dư địa tiết kiệm ngân sách đáng kể.

Báo cáo của Đoàn giám sát Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho thấy, riêng việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã giai đoạn 2019 - 2021 đã giúp cả nước giảm 8 đơn vị hành chính cấp huyện và 561 đơn vị hành chính cấp xã; tinh giản 706 cán bộ, công chức cấp huyện, 9.694 cán bộ, công chức cấp xã và 8.448 người hoạt động không chuyên trách cấp xã.

Qua đó, ngân sách nhà nước tiết kiệm khoảng 2.008,63 tỷ đồng, gồm 787,84 tỷ đồng giảm chi tiền lương và phụ cấp, 344,79 tỷ đồng giảm chi hoạt động hành chính và khoảng 876 tỷ đồng giảm chi phụ cấp cho người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.

Trong giai đoạn đổi mới mạnh mẽ từ năm 2026, với định hướng vận hành mô hình chính quyền địa phương tinh gọn, dự kiến giảm khoảng 250.000 người hưởng lương ngân sách, gồm khoảng 130.000 công chức, viên chức và 120.000 người hoạt động không chuyên trách cấp xã.

Ước tính nguồn ngân sách tiết kiệm từ tiền lương và định mức chi hành chính trong giai đoạn 2026 - 2030 có thể lên tới khoảng 190.500 tỷ đồng.

Điều quan trọng là nguồn lực tiết kiệm ấy không chỉ nằm trên bảng cân đối ngân sách mà cần được chuyển hóa thành những giá trị cụ thể cho người dân. Một phần nguồn lực được định hướng phục vụ an sinh xã hội, hoàn thiện chế độ chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách, mở rộng diện bao phủ bảo hiểm y tế, tăng mức trợ cấp cho các đối tượng bảo trợ xã hội và thực hiện tốt chính sách đối với người có công.

Theo Nghị quyết số 245/2025, Quốc hội cho phép sử dụng 10% số tiết kiệm chi thường xuyên ngân sách Nhà nước năm 2025, khoảng 5.500 tỷ đồng, để đầu tư xây dựng các trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp từ tiểu học đến THCS tại các xã biên giới đất liền. Đó chính là thước đo quan trọng nhất của một cuộc cải cách: Nguồn lực tiết kiệm từ bộ máy phải quay trở lại phục vụ cộng đồng.

Sau một năm vận hành, mô hình chính quyền 3 cấp từng bước phát huy hiệu quả, tạo chuyển biến trong tổ chức bộ máy và chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Ảnh: Minh Hiền

Phân cấp, phân quyền phải đi cùng điều kiện thực hiện

Sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai, một trong những yêu cầu lớn đặt ra là xác định lại thẩm quyền giữa các cấp chính quyền. Việc chuyển thêm nhiệm vụ và quyền quyết định về địa phương được kỳ vọng giúp rút ngắn quy trình, tăng tính chủ động và đưa việc giải quyết công việc gần hơn với người dân.

TS Nguyễn Thị Kim Thoa, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật hình sự - hành chính (Bộ Tư pháp) cũng cho rằng, chất lượng của phân quyền không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng nhiệm vụ được chuyển xuống địa phương mà phải được xem xét đồng thời về chủ thể nhận quyền, năng lực thực hiện, nguồn lực, vị trí việc làm, cơ chế kiểm soát quyền lực và phạm vi những công việc mà Nhà nước thực sự cần trực tiếp thực hiện.

Đây là vấn đề đang tiếp tục được đặt ra trong quá trình vận hành mô hình mới. Ngày 25/8/2026 vừa qua, Bộ Nội vụ ban hành công văn đề nghị các bộ, cơ quan ngang bộ và địa phương rà soát, báo cáo những vấn đề phát sinh khi sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền…

Ngay từ đầu năm 2026, Thủ tướng Chính phủ cũng đã yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, trong đó có việc rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới các quy định không còn phù hợp với mô hình mới.

Chính phủ gần đây tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phân cấp, phân quyền phải gắn với nhân lực, kinh phí, dữ liệu, hạ tầng số, hướng dẫn chuyên môn, công cụ thực thi và cơ chế hậu kiểm; đồng thời không để xảy ra tình trạng giao nhiệm vụ nhưng không bảo đảm điều kiện thực hiện.

Đơn cử điểm sáng là Hà Nội, sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng xác định việc tăng cường phân cấp, phân quyền phải đi cùng cải cách hành chính và chuyển đổi số. Thành phố đánh giá mô hình bước đầu góp phần nâng cao năng lực quản trị và tạo chuyển biến trong phương thức điều hành.

Từ thực tế các địa phương, có thể thấy phân cấp, phân quyền đang chuyển từ một chủ trương về tổ chức bộ máy thành một yêu cầu trực tiếp đối với cách giải quyết công việc.

Tinh gọn bộ máy cũng phải gắn chặt với việc bố trí và sử dụng đội ngũ cán bộ. Cán bộ phải được sắp xếp đúng năng lực, đúng yêu cầu công việc; cấp xã phải được bảo đảm đủ nhân lực, nguồn lực và công cụ để thực hiện những nhiệm vụ được phân cấp.

Đồng thời, những điều kiện thiết yếu về giáo dục, y tế, văn hóa, an sinh xã hội và đời sống người dân phải được bảo đảm trong suốt quá trình tổ chức lại bộ máy.

Các chuyên gia nhìn nhận, tinh gọn, vì vậy, không phải là đích đến của một cuộc sắp xếp hành chính, mà là điểm khởi đầu cho một phương thức quản trị mới. Giá trị cuối cùng của cuộc cải cách tổ chức bộ máy là xây dựng một bộ máy nhà nước tinh, gọn, mạnh, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; dồn được nhiều hơn nguồn lực cho phát triển và chăm lo tốt hơn cho nhân dân.