Theo báo cáo của Hiệp hội DN Vừa và nhỏ về thực hiện Nghị quyết 11 cho thấy, rất ít DN có thể vay vốn từ ngân hàng. Như tại Quảng Bình, chỉ có khoảng 30% các DN vừa và nhỏ vay được vốn từ NH thương mại. Lãi suất thỏa thuận là 20%; lãi suất vay dài hạn lên đến 25%. Hiện, có 20% DN bị phá sản, 60% giảm doanh số và phải cắt giảm lao động, số còn lại hoạt động khó khăn.
   
Khảo sát nhanh đánh giá tác động của các biến động lớn đối với DN và người lao động do Trung tâm Phân tích và Dự báo, Viện Khoa học Xã hội Việt Nam cũng đã chỉ ra những dấu hiệu bất ổn về tín dụng. Cụ thể, các chính sách vốn vay hỗ trợ xuất khẩu, bảo lãnh tín dụng tại các chi nhánh NH phát triển chưa tạo được sức bật cho DN; đa số DN khó tiếp cận chính sách này. Ngoài ra, lãi suất cao, thời hạn cho vay ngắn, càng tạo sức ép khó khăn cho các cơ sở sản xuất. Trong khi thực trạng thiếu vốn chưa giải quyết được, cộng thêm chi phí đầu vào như điện, xăng dầu, giá vật liệu… tăng cao khiến tình trạng “khát” vốn càng trở nên nghiêm trọng.
     
Nhiều DN dệt may cho biết, hàng hóa tiêu thụ chậm do tâm lý thắt chặt chi tiêu trong thời lạm phát, khiến hàng tồn kho tăng cao, thiếu vốn để quay vòng. Song, nhiều DN không thể đi vay NH với lãi suất “cắt cổ” để trả lương công nhân được. Bởi, riêng chi phí nhân công cũng đã tăng tới 20%.

Thực tế hiện nay cho thấy, do mức lãi suất huy động trần danh nghĩa thấp, không tuân theo nguyên tắc lãi suất thực dương, nên NH luôn tìm các chiêu "lách luật, lách trần", tạo căng thẳng thanh khoản, buôn bán vốn lòng vòng, thiếu minh bạch, gây cảnh "mất nhiều hơn được" trong mục tiêu điều hành lãi suất của NH Nhà nước.

TS. Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu phát triển Kinh tế - Xã hội Hà Nội cho rằng, trong bối cảnh nền kinh tế có tính độc quyền và đầu cơ cao, cần duy trì và khống chế cả hai loại trần, nhất là trần lãi suất cho vay và gia tăng kiểm soát vĩ mô nhằm hạn chế tình trạng buôn bán vốn lòng vòng và việc tập trung cho vay rủi ro vào lĩnh vực phi sản xuất, từ đó giúp cải thiện nguồn vốn cho đầu tư sản xuất, cũng như giảm thiểu nguy cơ bất ổn hệ thống NH.
   
Trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì trần lãi suất cho vay sẽ giúp DN không bị xử ép và chạy đua "đấu giá" chịu vay lãi suất cao khi tiếp cận nguồn tín dụng NH. Trần lãi suất cho vay cũng nhằm hạn chế các NH và tổ chức tín dụng chạy đua cho vay lãi suất cao, tạo sự dồn ứ, tập trung dư nợ tín dụng vào khu vực phi sản xuất, có tính đầu cơ cao, gây rủi ro cho bản thân các NH và sự ổn định của nền kinh tế. Trần lãi suất cho vay còn giúp việc sử dụng vốn tín dụng đúng mục tiêu an toàn, đạt hiệu quả xã hội cao hơn. Vì thế, thật không công bằng khi NH kêu ca người gửi tiền “ép” NH phải huy động lãi suất cao (dù vẫn thực âm), trong khi không ai phàn nàn về giãn cách rất xa giữa lãi suất huy động và cho vay của NH, đặc biệt DN lao đao và gồng mình "nuôi nợ" khi NH cho vay tín dụng với lãi suất (chênh lêch đầu vào, đầu ra) quá cao và thu lợi nhuận cả ngàn tỷ đồng.
   
Bên cạnh đó, NH chịu sức ép tìm kiếm khách hàng đủ sức chịu lãi vay cao, khiến dòng vốn tín dụng bị dồn tụ ,tập trung thái quá bất chấp nguyên tắc an toàn vào một số khách hàng và lĩnh vực kinh doanh, nhất là cho vay phi sản xuất. Việc "tập trung trứng vào một giỏ" này sẽ khiến rủi ro tín dụng gia tăng và chủ trương tập trung cho vay sản xuất, nhất là cho vay tái cơ cấu, phát triển nông nghiệp, công nghiệp phụ trợ, DN nhỏ và vừa... cũng sẽ dừng lại ở chủ trương. Hơn nữa, lãi suất cho vay quá cao đang khiến hệ thống DN trở nên nghẹt thở, mất khả năng cạnh tranh, nguy cơ thu hẹp sản xuất, vỡ nợ và giãn nợ, tạo sức ép xã hội ngày một tăng cao. Vì vậy, việc tái lập, duy trì trần lãi suất cho vay và triển khai các biện pháp đồng bộ khác để bảo vệ các DN, làm lành mạnh thị trường tài chính và sản xuất xã hội đang trở nên hiện hữu, cấp thiết hơn.
   
Tuy nhiên, TS. Nguyễn Minh Phong cũng lưu ý rằng, thực hiện đúng nguyên tắc cạnh tranh đầy đủ trong hoạt động tín dụng với các điều kiện lành mạnh và chuẩn hóa khác, cả về phía các tổ chức tín dụng và các DN, cũng như quản lý Nhà nước, thì không cần phải bất kỳ trần lãi suất nào, cả huy động lẫn cho vay tín dụng. Ngoài ra, để an toàn và hợp lý nhất, quá trình dỡ bỏ trần lãi suất phải được thực hiện đúng lúc, khi các điều kiện đã chín muồi và theo trình tự: Trước mắt, cơ chế quản lý tỷ giá VND/USD phải tiếp tục đẩy mạnh và thực sự mềm dẻo, linh hoạt hơn theo tín hiệu thị trường, không để lặp lại tình trạng 2 tỷ giá kéo dài, cũng như những cú "sốc tỷ giá" lợi ít, hại nhiều như thời gian qua.

Trong khi hàng loạt DN lao đao vì lãi suất thì nhiều NH lại công bố lợi nhuận “khủng” từ cho vay. So với cùng kỳ năm 2010, thu nhập từ lãi của nhiều NH tăng đến 80%, mặc dù NH Nhà nước liên tục siết tăng trưởng tín dụng.

Cụ thể: NH VietinBank lợi nhuận sau thuế quý III lên đến 1.394 tỉ đồng, lũy kế 9 tháng đầu năm đạt 4.128 tỉ đồng, tăng 49% so cùng kỳ năm 2010. NH Vietcombank đạt lợi nhuận sau thuế quý III là 1.025 tỉ đồng, lũy kế 9 tháng lợi nhuận sau thuế đạt 3.308,6 tỉ đồng. Báo cáo tài chính riêng lẻ quý III của NH Sài Gòn Thương Tín cho thấy lãi ròng đạt 456 tỉ đồng, lũy kế chín tháng đạt 1.593 tỉ đồng.

NH Eximbank cũng lãi ròng 759 tỉ đồng trong quý III, lũy kế 9 tháng 2.028 tỉ đồng. Trong quý III, NH Techcombank đạt 619,22 tỉ đồng lợi nhuận sau thuế, tăng 39,3% so với cùng kỳ năm trước, lũy kế 9 tháng đạt 1.693,7 tỉ đồng, tăng 42,4% so với cùng kỳ; tăng trưởng dư nợ đến cuối quý III là 12%, cao hơn mức bình quân 8% của hệ thống NH. NH ACB đạt lợi nhuận sau thuế 9 tháng 2.101 tỉ đồng, tăng hơn 15% so với cùng kỳ năm ngoái…

Theo một lãnh đạo NH, suốt tháng 9, thị trường liên NH căng như dây đàn và đó cũng là cơ hội các NH có nguồn vốn dồi dào tận dụng để kinh doanh. Trước tháng 9, khi thị trường liên NH trầm lắng, nguồn vốn này vẫn sinh lời tốt nhờ “biến tướng” dưới dạng tiền gửi tại các NH nhỏ với lãi suất lên đến 18 - 19%/năm

Minh Nguyễn