(Thanh tra) - Quy mô vốn đầu tư công năm 2026 vượt 1 triệu tỷ đồng, tiếp tục đóng vai trò “vốn mồi” cho tăng trưởng. Tuy nhiên, tiến độ giải ngân còn chậm, trong khi yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh dòng vốn mà còn phải siết chặt kỷ cương đấu thầu, bảo đảm hiệu quả sử dụng ngân sách.
Áp lực giải ngân đầu tư công ngày càng gia tăng
Tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công còn thấp đang tạo sức ép lớn đối với các địa phương.
Trong khi đó, yêu cầu không chỉ dừng ở việc đẩy nhanh tiến độ mà còn phải bảo đảm hiệu quả thực tế của từng công trình. Điều này phụ thuộc rất lớn vào quá trình tổ chức đấu thầu, lựa chọn nhà thầu và quản lý thực hiện dự án.
Trong bối cảnh nhiều dự án hạ tầng giao thông trọng điểm bước vào giai đoạn thi công cao điểm, yêu cầu siết chặt kỷ cương đấu thầu, nâng cao tính minh bạch trong lựa chọn nhà thầu trở nên cấp thiết.
Ngày 3/4/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 12/CT-TTg về tăng cường công tác đấu thầu, trong đó nhấn mạnh nghiêm cấm việc chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu không đúng quy định, cũng như việc lợi dụng cơ chế để trao thầu cho các nhà thầu “thân hữu”, “quen thuộc” nhưng không bảo đảm năng lực.
Chỉ thị đồng thời yêu cầu tuân thủ nghiêm các quy định pháp luật về đấu thầu; xác định giá gói thầu bảo đảm “tính đúng, tính đủ chi phí”; tăng cường giám sát, kiểm soát quá trình thực hiện hợp đồng; đặc biệt là gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả công tác đấu thầu. Tinh thần xử lý vi phạm cũng được đặt ra rõ ràng, bảo đảm nguyên tắc “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”.
Năm 2026, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò là động lực tăng trưởng với quy mô vốn hơn 1 triệu tỷ đồng.
Tuy nhiên, đến giữa tháng 4/2026, tỷ lệ giải ngân cả nước mới đạt khoảng 12,6% kế hoạch, chủ yếu chậm ở cấp địa phương. Áp lực giải ngân ngày càng gia tăng, nhưng theo tinh thần Chỉ thị 12, không thể vì tiến độ mà nới lỏng tiêu chí lựa chọn nhà thầu.
Thực tế cho thấy, trước yêu cầu “không để vốn chờ dự án”, một số địa phương dễ rơi vào tình trạng chạy theo tiến độ, ưu tiên hoàn tất thủ tục nhanh hơn là thẩm định kỹ năng lực nhà thầu.
Khi đó, những nhà thầu có hồ sơ đẹp nhưng năng lực thi công không tương xứng rất dễ vượt qua vòng lựa chọn nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Nếu không kiểm soát tốt từ đầu vào, hệ quả là vốn vẫn được giải ngân nhưng công trình chậm tiến độ, phát sinh chi phí và làm giảm hiệu quả đầu tư công.
Những cảnh báo này đã được kiểm chứng qua thực tiễn nhiều dự án lớn. Tại dự án Cảng hàng không quốc tế Long Thành, cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án liên quan đến các hành vi vi phạm quy định về đấu thầu, đưa và nhận hối lộ tại Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam và các đơn vị liên quan. Sai phạm trong đấu thầu không chỉ kéo theo hệ lụy pháp lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai dự án.
Trong khi đó, ở một số dự án thành phần cao tốc Bắc – Nam phía Đông như Quy Nhơn – Chí Thạnh và Chí Thạnh – Vân Phong, tiến độ chậm một phần do liên danh nhà thầu có quá nhiều thành viên nhưng năng lực tổ chức thi công chưa tương xứng. Việc thiếu một đơn vị đầu mối đủ năng lực điều phối khiến công tác quản lý, phối hợp gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thực hiện.
Một vấn đề khác là tình trạng chia tách gói thầu thiếu cơ sở khoa học. Trên nguyên tắc, việc phân chia gói thầu phải bảo đảm tính đồng bộ, liên kết kỹ thuật và phù hợp với tổ chức thi công. Tuy nhiên, thực tế cho thấy có trường hợp chia nhỏ gói thầu để “vừa khung” năng lực của các nhà thầu nhỏ, thậm chí tạo dư địa cho cơ chế xin – cho và lợi ích cục bộ. Điều này khiến công tác quản lý trở nên manh mún, khó bảo đảm chất lượng đồng bộ của dự án.
Kiểm soát tốt ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư
Ở góc độ địa phương, yêu cầu vừa đẩy nhanh tiến độ, vừa bảo đảm chất lượng đã được đặt ra cụ thể. Với dự án cao tốc Vinh – Thanh Thủy, Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An yêu cầu “cả hệ thống chính trị phải vào cuộc” để bảo đảm mục tiêu khởi công vào dịp 19/5/2026, đồng thời tập trung tháo gỡ dứt điểm các vướng mắc về thủ tục, mặt bằng và vật liệu xây dựng.
Tại dự án cao tốc Quy Nhơn – Pleiku, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai nhấn mạnh việc lấy chất lượng công trình làm tiêu chí hàng đầu, không để xảy ra tham nhũng, tiêu cực, lãng phí; đồng thời yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các vi phạm trong quá trình triển khai.
Trong thời gian tới, nhiều địa phương như Gia Lai, Nghệ An, Hà Giang được giao làm chủ đầu tư các dự án lớn như Vinh – Thanh Thủy, Quy Nhơn – Pleiku, Tuyên Quang – Hà Giang. Đây đều là các công trình có yêu cầu kỹ thuật cao, điều kiện thi công phức tạp và tiến độ gấp, đòi hỏi công tác lựa chọn nhà thầu phải được kiểm soát chặt chẽ ngay từ đầu.
Từ thực tiễn triển khai, yêu cầu đặt ra là phải kiểm soát tốt ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư, thẩm định thiết kế, dự toán và đặc biệt là lựa chọn nhà thầu. Đối với các dự án quy mô lớn, cần lựa chọn nhà thầu có năng lực mạnh, tổ chức thi công tập trung, đồng thời xây dựng gói thầu có quy mô phù hợp để nâng cao hiệu quả quản lý.
Bên cạnh đó, việc đánh giá nhà thầu không chỉ dừng ở hồ sơ mà cần kiểm tra thực tế năng lực thi công, khả năng huy động nguồn lực, thiết bị, nhân sự tại các dự án đã và đang triển khai. Những nhà thầu chậm tiến độ, không đáp ứng yêu cầu cần được xem xét hạn chế tham gia các dự án tiếp theo.
Trong tổ chức thực hiện, các gói thầu phải bảo đảm tính đồng bộ kỹ thuật, có đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng. Sau khi trúng thầu, cần tăng cường giám sát thực hiện hợp đồng, yêu cầu nhà thầu huy động đầy đủ nguồn lực theo cam kết; xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm tiến độ hoặc cung cấp thông tin sai lệch.
Trong bối cảnh áp lực giải ngân ngày càng lớn, lựa chọn nhà thầu không còn là thủ tục hành chính đơn thuần mà trở thành yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư công. Việc thực hiện nghiêm các yêu cầu của Chỉ thị 12/CT-TTg chính là điều kiện then chốt để bảo đảm mỗi đồng vốn được sử dụng đúng mục tiêu, đúng hiệu quả và góp phần thúc đẩy phát triển hạ tầng.
