Một mô hình trồng rau thủy canh

Theo TS. Nguyễn Đăng Nghĩa, thuộc Trung tâm nghiên cứu Đất - Phân bón - Môi trường phía Nam, nông nghiệp đô thị (NNĐT) là việc sử dụng các diện tích nhỏ, các lô đất trống, sân vườn, thảm cỏ, ban công, sân thượng… trong thành phố để trồng trọt, hoặc chăn nuôi nhỏ để tự tiêu, hoặc bán cho các chợ lân cận; nông nghiệp ven đô thị là ứng dụng lên các đơn vị nông nghiệp ở gần thành phố sản xuất theo hình thức thâm canh như rau, hoa quả, thịt, trứng, sữa… sau đó thương mại hóa toàn bộ hay một phần sản phẩm.

Kinh nghiệm ở các nước đã phát triển hai loại hình này cho thấy, NNĐT có thể góp phần vào việc đảm bảo lương thực tươi sống cho người dân, làm tăng lượng lương thực, giúp người tiêu dùng nghèo có thể tiếp cận trực tiếp thức ăn rẻ tiền từ những hộ sản xuất và từ các chợ gần.

“Việt Nam có 656 đô thị, trong đó TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội được xem là 2 thành phố đặc biệt, đất nông nghiệp ở các thành phố này đang giảm dần do đô thị hóa, phát triển nông nghiệp đô thị không phải để cạnh tranh với nông nghiệp nông thôn mà nhằm phát huy các thế mạnh đặc thù của đô thị.

Hiện 50% dân số thế giới là cư dân đô thị. Tốc độ đô thị hóa tiếp tục tăng nhanh ở các nước đang phát triển và nhu cầu lương thực - thực phẩm cho cư dân đô thị cũng tăng nhanh.”

Những người sản xuất ở diện tích nhỏ cũng có thể tự cung cấp sản phẩm và bán lượng dư thừa ra thị trường, tăng thu nhập. Sản phẩm từ NNĐT còn giúp người dân đô thị sử dụng được thức ăn tươi, không sợ bị hư hỏng do phải cung cấp từ các nơi xa. Với những phương thức như thủy canh, canh tác trên các giá thể không phải đất, nhiều sản phẩm từ mô hình này có thể tạo ra giá trị dinh dưỡng cao, làm gia tăng giá trị sản phẩm nông nghiệp.

Loại hình nông nghiệp này cũng sẽ tạo thêm việc làm cho một bộ phân cư dân. Ước tính hiện có khoảng 800 triệu dân cư trên thế giới kiếm sống nhờ sản xuất thức ăn, lương thực từ NNĐT. Ngoài ra, hình thức nông nghiệp này còn tạo cơ hội liên kết với các doanh nghiệp chế biến quy mô nhỏ sản xuất những thực phẩm cao cấp có giá trị dinh dưỡng cao, có thể xuất khẩu.

Tại Việt Nam, NNĐT tuy chưa định hình và chưa có định hướng phát triển, nhưng đang tự phát. Ở các thành phố lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt, Biên Hòa, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Bà Rịa - Vũng Tàu… đều đã phát triển loại hình NNĐT và tự phát theo điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội đặc thù riêng.

Đà Lạt đang phát triển NNĐT tập trung vào hoa, cây cảnh, rau nhiệt đới… Sản phẩm cung cấp cho TP. Hồ Chí Minh, một phần cho xuất khẩu. TP. Hồ Chí Minh phát triển nông nghiệp đô thị chủ yếu là rau, hoa, cây cảnh, chăn nuôi bò sữa, heo, gà, ba ba…, trong đó nuôi trồng phong lan có quy mô tương đối với diện tích và sản lượng hoa cắt cành đáng kể.  

Theo ông Lê Hưng Quốc, Cục trưởng Cục Khuyến nông, NNĐT của Việt Nam vẫn là sản xuất nhỏ phân tán, sức cạnh tranh còn thấp... Đặc biệt quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động diễn ra tự phát và quá chậm. Hơn nữa, đất nông nghiệp ở những thành phố lớn đang có xu thế giảm nhanh sẽ làm quy mô sản xuất bị thu hẹp, lao động dư thừa và sự cạnh tranh khá lớn của sản phẩm từ các địa phương khác đến cũng như hàng nhập khẩu là những thách thức to lớn cho nông nghiệp đô thị và ven đô.

Theo các chuyên gia, trình độ sản xuất của NNĐT tại Việt Nam còn lạc hậu, manh mún, chủ yếu canh tác theo tập quán. Do chưa có định hướng cụ thể cho phát triển tại từng thành phố và vùng ven nên chưa có sự liên kết trong xây dựng và phát triển những đặc thù riêng. 

Từ trước đến nay, các thành phố lớn chỉ xem phát triển đô thị là phát triển sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ phục vụ nông nghiệp, thương mại, xem hoạt động nông nghiệp là thứ yếu. Vì thế cả một thời gian dài các đô thị tại Việt Nam chưa có quy hoạch về phát triển nông nghiệp đô thị.

Trong bối cảnh đô thị hoá đang diễn ra hết sức nhanh và mạnh, việc quan tâm phát triển NNĐT được xem như một hướng đi tối ưu và có tính khả thi cao giúp giải quyết nhu cầu lương thực, thực phẩm chất lượng cao.

TS. Nguyễn Đăng Nghĩa đề xuất trong phát triển NNĐT nên phát triển trước các trung tâm chuyên sản xuất giống cây con ứng dụng công nghệ cao, nên chọn một số đối tượng cây trồng, vật nuôi có thể sản xuất thâm canh trong điều kiện ít đất và có giá trị kinh tế cao. Các thành phố nên khai thác, phát triển các mô hình nhỏ như trồng rau an toàn ngay trong các hộ ở đô thị, tận dụng các khoảng đất trống, ban công, gác thượng tầng… và áp dụng công nghệ mới về thủy canh như trồng rau mầm, trồng rau trong nhà…

Hoạt động nông nghiệp này không những cung ứng kịp thời các sản phẩm tươi, cải thiện đời sống cho chính dân cư đô thị mà còn làm tăng thêm giá trị cho các yếu tố phi thị trường như tạo ra mảng xanh đô thị, tăng thẩm mỹ đô thị, cải thiện môi trường sống và giúp cư dân thư giãn. Phát triển NNĐT cũng không phải để cạnh tranh với nông nghiệp nông thôn mà nhằm phát huy các thế mạnh đặc thù của đô thị.