Theo báo cáo của NH Nhà nước (NN), hiện có đến 52 NHTM, 51 chi nhánh NH nước ngoài, 31 tổ chức tín dụng phi NH, 1 quỹ tín dụng nhân dân TƯ, 1.083 quỹ tín dung cơ sở và thêm 1 tổ chức tài chính quy mô nhỏ. Với mạng lưới lớn và cấu trúc đa dạng về loại hình sở hữu, tổng dư nợ tín dụng của hệ thống NH cho nền kinh tế tăng trưởng bình quân gần 30%/năm và đến đến cuối năm 2010 tương đương khoảng 116% GDP.

Tuy nhiên, khi Chính phủ thực hiện chủ trương thắt chặt chính sách tín dụng để kiềm chế lạm phát, nhiều NHTM bộc lộ rõ những bất cập, hạn chế như chất lượng tài sản, năng lực quản trị rủi ro, quản trị doanh nghiệp quá yếu kém. Nhiều NHTM vì lợi ích nhóm cổ đông đẩy mạnh cho vay vào lĩnh vực nhiều rủi ro hoặc tình trạng cho vay chéo trong nội bộ làm tăng nợ xấu, nợ khó đòi. Chưa kể, nhiều NHTM nhỏ mới tăng vốn đã chạy đua mở rộng mạng lưới và tăng tổng tài sản, dẫn đến những cuộc đua tranh lãi suất không lành mạnh. Điều này dễ làm NH bị rủi ro trong ngắn hạn và dài hạn, thể hiện qua nợ xấu của hệ thống NHTM tăng khá cao. Vì vậy, theo TS Lê Xuân Nghĩa, Phó Chủ tịch Uỷ ban Giám sát tài chính Quốc gia, rất cần thiết phải tái cơ cấu hoạt động NHTM cả về khả năng cạnh tranh, năng lực tài chính, quản trị, công nghệ và nhân lực mới đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập.

“Vừa qua chúng ta đã có vụ sáp nhập điển hình giữa NH  Liên việt và Tiết kiệm Bưu điện. Có thể thấy, hành lang pháp lý đã có để các NH có thể chủ động trong việc sáp nhập. Tuy nhiên, cần có các chính sách khuyến khích các NH nhỏ tự sáp nhập với nhau. Nếu không thực hiện được cũng phải tính đến bước đi hành chính là "khu vực hóa" một số NH để họ hoạt động trong khu vực đó. Trong trường hợp này, NHNN có thể có một nguồn ngân sách nhất định để mua hoặc ủy quyền cho một NH khác mua cổ phần của NH đó để trở thành cổ đông”.

Nguyễn Đức Kiên, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội

Theo Thống đốc NHNN Nguyễn Văn Bình, việc cơ cấu hướng đến bảo đảm nâng cao tính an toàn, lành mạnh của hệ thống và việc sáp nhập, hợp nhất là yêu cầu tất yếu sẽ được thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện, có lộ trình thích hợp cho cả quá trình tái cơ cấu; căn cứ vào đặc điểm của NH cụ thể sẽ có hình thức và biện pháp hợp lý. Xu hướng sáp nhập, hợp nhất có thể xảy ra giữa các NH lớn với nhau, giữa NH lớn và NH nhỏ hay giữa các NH nhỏ với nhau. NHNN sẵn sàng hỗ trợ kỹ thuật cho các NH có nguyện vọng sáp nhập, hợp nhất.

Tái cơ cấu hệ thống NH theo TS Lê Xuân Nghĩa cần thực hiện các bước sau: Tiến hành tổng rà soát thanh tra chất lượng tài sản và nợ xấu của các NHTM; xóa nợ và làm sạch bảng cân đối tài sản, trong đó phân loại nợ xấu; tái cơ cấu tổ chức và hoạt động, tổ chức lại khối lượng, số lượng các NHTM, đặc biệt là các định chế bên trong của NH; cuối cùng là tăng cường năng lực về công nghệ, nhân lực, về các quy định pháp luật trong hoạt động như kiểm soát nội bộ, tăng cường quản trị rủi ro, đặc biệt về quản trị doanh nghiệp theo tiêu chuẩn OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế).

Lộ trình tái cấu trúc NH còn phụ thuộc vào ngân sách Nhà nước và có thể kéo dài trong vòng vài ba năm. Trong các việc cần làm, khó nhất và nan giải nhất là xóa nợ, bởi ngân sách Nhà nước có hạn, trong khi đó, số nợ xấu của các NHTM hiện tại rất lớn. 75.000 tỷ đồng nợ xấu của các NHTM chỉ là con số khai báo, còn thực tế chưa tính hết. Muốn biết được chính xác phải rà soát lại toàn bộ và tiến hành một cuộc khảo sát rất lớn như NHNN đã từng làm ở đợt tái cấu trúc vào năm 2005.

"Sáp nhập, hợp nhất NH đem lại giá trị gia tăng lớn hơn so với việc đứng riêng rẽ nhờ có vị thế lớn hơn, tăng uy tín, thương hiệu, giảm chi phí, khai thác tối đa lợi thế kinh doanh của các bên tham gia, phát triển cơ sở khách hàng, mạng lưới phân phối. Xu hướng sáp nhập, hợp nhất NH có thể xảy ra giữa các NH lớn với nhau, giữa NH nhỏ với nhau chứ không phải xu hướng tái cấu trúc NH này chỉ để loại bớt số lượng các NH nhỏ", TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh.

Ngân Hạnh