Theo kết quả kiểm tra vừa được công bố của tổ công tác liên ngành Bộ Công thương - Tài chính về giá thành sản xuất kinh doanh điện của EVN, năm 2010, sản xuất kinh doanh điện của EVN lỗ 10.162 tỷ đồng. Con số dù đã ngất ngưởng nhưng chưa bao gồm các khoản lỗ tại các công ty cổ phần điện mà EVN góp vốn, đặc biệt chưa tính đến các khoản lỗ do đầu tư ngoài ngành. Ngoài khoản lỗ trên, chi phí còn treo lại chưa được tính hết vào giá thành năm 2010 gồm lỗ chênh lệch tỷ giá là 15.463 tỷ đồng và chi phí tiếp nhận lưới điện nông thôn là 356 tỷ đồng.

 Còn theo báo cáo của Đảng ủy khối Cơ quan doanh nghiệp T.Ư, EVN lỗ lũy kế tính đến 30/6/2011 là 31.500 tỉ đồng (trong đó riêng năm 2010 lỗ 23.600 tỉ đồng, 6 tháng đầu năm 2011 lỗ 7.900 tỉ đồng). Dự kiến số lỗ của EVN năm 2011 là 11.669 tỉ đồng. Như vậy, lỗ lũy kế của EVN tính đến hết năm nay có thể lên tới trên 35.000 tỉ đồng. Ngoài khoản này, EVN vẫn còn nợ 11.000 tỉ đồng tiền mua điện, mua than, dầu, khí chưa trả nổi cho các tập đoàn dầu khí, than khoáng sản và số nợ này vẫn tăng lên theo tháng...

Theo lý giải của Bộ Công thương và EVN, nguyên nhân lỗ nặng do sản lượng thủy điện thiếu hụt, như năm 2010 sản lượng thủy điện thiếu hụt 6.000 tỷ kWh nên các nhà máy của EVN phải chạy dầu làm tăng chi phí. Ngoài ra, phải mua điện ngoài với giá gấp 3 - 4 lần giá bán điện bình quân, làm tăng chi phí so với chi phí được duyệt trong phương án giá điện năm 2010; do tiến độ các nhà máy điện quá chậm, biến động tỷ giá… Để giải quyết khoản lỗ này của EVN, liên Bộ Tài chính - Công thương đã trình Chính phủ cho phép hạch toán lỗ vào giá điện, để tập đoàn này không phá sản. Hiện Bộ Công thương và EVN đang xây dựng biểu giá điện mới.

Như vậy, theo kế hoạch, các khoản lỗ của EVN sẽ được hạch toán dần vào chi phí giá thành các năm tiếp theo. Tuy nhiên, rất khó để biết giá điện sẽ phải “cõng” lỗ thực của kinh doanh điện, hay lỗ do chi phí phát sinh từ quản lý yếu kém và những khoản "vung tay" ngoài ngành của EVN. Đó là chưa nói, trong khi lỗ nặng, thu nhập của cán bộ công nhân viên ngành Điện vẫn cao ngất ngưởng so với mức thu nhập bình quân chung của nguời lao động cả nước. Dư luận không đồng tình với nhiều lý do mà EVN đưa ra như hiện nay thất thoát điện năng lớn (thất thoát trên đường dây tải điện, thất thoát do bị trộm cắp do hạ tầng cũ yếu kém), thiếu điện phải dùng dầu phát điện... đây đâu phải là lỗi của người dân? Nếu EVN thực hiện nghiêm túc tổng sơ đồ điện 6 như các chuyên gia quả quyết thì cơ bản không thiếu điện trong thời gian qua. Quy hoạch đã đặt ra những yêu cầu rất cụ thể về công suất, số nhà máy, vốn đầu tư... Thế nhưng EVN lại không thực hiện đúng quy hoạch. Điều này ngay cả vị lãnh đạo Bộ Công thương trong cuộc họp công khai chi phí của EVN cũng thừa nhận, nếu các nhà máy điện chay than được xây dựng và vận hành đúng tiến độ sẽ giúp giảm giá thành điện trong khi EVN vẫn "vung tay" bỏ tiền vào những công trình đầu tư ngoài ngành.

Hiện, EVN đầu tư ngoài ngành đã tới 2.100 tỉ đồng, chiếm 2,8% vốn điều lệ. Nếu so với hơn 22.590 tỉ đồng đầu tư ngoài ngành của 21 tập đoàn Nhà nước, ngân hàng, tỷ lệ đầu tư ngoài ngành của EVN khoảng 9%. Ngoài khoản đầu tư vào EVN Finance, EVN Telecom, EVN còn là cổ đông chiến lược của ABBank, Cty Cổ phần Chứng khoán Hà Thành và hàng loạt công ty bất động sản liên kết khác như bất động sản điện lực Sài Gòn Vina, điện lực miền Trung… Điều đáng nói là, hàng nghìn tỷ đồng đầu tư ra ngoài ngành này đều bị thua lỗ. Điển hình là khoản đầu tư vào EVN Telecom với khối tài sản khổng lồ, gồm 5 cổng kết nối quốc tế ở Quảng Ninh, Lạng Sơn, Tây Ninh, An Giang và Quảng Trị. Chưa kể hơn 40.000km cáp quang tại 63 tỉnh, TP và EVN Telecom còn là hãng viễn thông đầu tiên cùng với đối tác Ấn Độ xây dựng tuyến cáp quang biển với tổng vốn ban đầu tới 200 triệu USD. Kết quả, năm 2009, lợi nhuận EVN Telecom bằng không (thực chất là lỗ, nhưng đã được chuyển lỗ sang các công ty điện lực thuộc EVN). Năm 2010, doanh thu của EVN Telecom chỉ đạt hơn 2.000 tỉ đồng và lỗ hơn 1.000 tỉ đồng...

Nhiều khoản hạch toán giá bán điện của EVN cũng chưa thật rõ ràng, thiếu minh bạch. Kết quả kiểm tra cũng thể hiện giá bán lẻ điện từ thời điểm tháng 3/2010 - 3/2011 của EVN là 1.061 đồng/kWh, cao hơn đến 2,2%. So với quy định cho phép tăng giá điện của Chính phủ (tăng 6,8% so với năm 2009, tương ứng 1.058 đồng/kWh).

Theo ông Nguyễn Hữu Quang, Ủy viên Thường trực Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, theo cơ chế thị trường thì mọi chi phí phải tính đúng, tính đủ. Khi tính toán mà giá thành đầu vào cao hơn giá bán ra hiện nay thì việc tăng giá là điều phải chấp nhận. Khi tăng giá điện và tăng một cách hợp lý sẽ giúp người dân có ý thức sử dụng điện có hiệu quả, tiết kiệm hơn. Đồng thời, để các sản phẩm khác phản ánh đúng giá thành vì lâu nay nhiều sản phẩm thiết yếu của chúng ta méo mó về giá do sự can thiệp của Nhà nước về giá điện. Tuy nhiên, nếu hạch toán không rõ ràng, thiếu minh bạch thì hệ quả sẽ bất lợi cho người tiêu dùng và cả nền kinh tế. Vì vậy, những khoản chi phí không phục vụ hình thành giá sản phẩm Nhà nước độc quyền thì phải tách ra. Có như vậy, thị trường điện mới có điều kiện cạnh tranh lành mạnh, người tiêu dùng mới không bị thiệt oan.

  Minh Hạnh