Để giải bài toán về vốn, theo TS. Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội, cần làm rõ 3 yếu tố: Tiêu chí, cơ chế thực hiện, kiểm soát lợi ích và các chế tài gắn liền việc cắt giảm, giãn tiến độ các dự án đầu tư từ ngân sách Nhà nước và tín dụng đầu tư Nhà nước. Từ đó, chuyển một phần vốn tiết kiệm được hay bị thu hồi từ đầu tư công sai mục đích tạo nguồn vốn bổ sung với lãi suất thấp; ưu đãi cho các tổ chức tín dụng và tài chính để tăng nguồn lực trực tiếp cho vay DN nhỏ và vừa; vay phát triển nông nghiệp, công nghiệp phụ trợ, nhất là hỗ trợ quá trình tái cấu trúc DN. Về thông tin chính sách cần minh bạch, đa dạng và đáng tin cậy, nhất là DN Nhà nước. Nếu số liệu thống kê Nhà nước đưa thông tin sai thì việc điều hành Chính phủ sẽ sai, dễ tạo ra sự hỗn loạn và đổ vỡ bất ngờ, chí ít cũng làm giảm hiệu lực và hiệu quả quản lý Nhà nước trong phát triển kinh tế và chống lạm phát.

Bên cạnh đó, cần khẩn trương xây dựng Luật Đầu tư công nhằm tạo cơ sở pháp lý cần thiết để điều chỉnh bằng luật, trong đó có đầu tư của các DN Nhà nước trong 2 dạng hoạt động lợi nhuận và phi lợi nhuận. Cần phân định rõ thẩm quyền, nghĩa vụ của từng cấp từ Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, UBND tỉnh, TP trực thuộc T.Ư, Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) đối với công ty TNHH một thành viên do Nhà nước làm chủ sở hữu và phần vốn Nhà nước đầu tư vào DN khác.

TS. Nguyễn minh Phong nhấn mạnh việc phải kiên quyết chấm dứt tình trạng các tập đoàn kinh tế, tổng công ty Nhà nước đầu tư dàn trải ngoài ngành, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh chính; tập trung phát triển DN Nhà nước trong những ngành, lĩnh vực quan trọng có ý nghĩa then chốt của nền kinh tế quốc dân. Nghiên cứu chỉnh sửa giảm tỷ trọng xuống dưới 10%, thậm chí bãi bỏ quy định hiện nay cho phép DN Nhà nước được phép đầu tư "trái ngành" tối đa 30% tổng nguồn vốn đầu tư; mức vốn đầu tư công ty Nhà nước không được vượt quá 20% vốn điều lệ của tổ chức nhận góp vốn, mức vốn góp của công ty mẹ và công ty con trong tổng công ty, tập đoàn không vượt quá mức 30% vốn điều lệ của tổ chức nhận góp vốn.

Đổi mới quản trị và cơ chế hoạt động của DN Nhà nước theo hướng chuyển sang tổ chức hoạt động theo quy mô hình công ty cổ phần, công ty TNHH phù hợp với quy định của Luật Doanh nghiệp, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng với các thành phần kinh tế khác. Trước mắt, cần sửa đổi ngay những quy định không phù hợp liên quan đến vấn đề xác định giá trị DN, chọn đối tác chiến lược, bán cổ phần ưu đãi cho người lao động. Đồng thời, làm rõ hơn vai trò của chủ sở hữu hoặc người đại diện chủ sở hữu; quyền chủ động điều hành sản xuất, kinh doanh của tập đoàn với yêu cầu đầu tư của Nhà nước vì lợi ích chung.

Sự phân cấp quản lý cần thống nhất và rõ ràng, gắn với chịu trách nhiệm liên đới của từng tổ chức, cá nhân trong quản lý DN Nhà nước; công khai các thông tin, quy trình, thủ tục, danh mục dự án, tăng cường công tác quản lý, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán các dự án đầu tư của DN Nhà nước, xem xét bổ sung quy định các hoạt động đầu tư công phải chịu sự giám sát của cộng đồng, xác lập quyền và trách nhiệm của cộng đồng trong vai trò giám sát đối với các hoạt động đầu tư của DN Nhà nước.

Cần có cơ chế mới ngăn chặn kiên quyết và hiệu quả hơn những biểu hiện và hoạt động vận động hành lang chính sách và sự chi phối chính sách, kế hoạch và hoạt động đầu tư vì lợi ích nhóm, ngành, cục bộ và lối tư duy nhiệm kỳ không vì lợi ích chung và sự phát triển quốc gia. Bởi việc này dễ tạo sự lệch hướng hay thiếu thống nhất về chính sách và gây thiệt hai chung cho xã hội. Do vậy, cần tạo điều kiện các loại hình doanh nghiệp tham gia rộng rãi, bình đẳng việc đấu thầu các dự án, đặc biệt là dự án được tài trợ bằng các nguồn lực công, cũng như các hoạt động mua sắm chi từ nguồn đầu tư công, bãi bỏ việc khép kín trong khu vực Nhà nước.

Minh Nguyễn