Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: TH

Tham dự hội thảo có đại diện các đơn vị thuộc Thanh tra Chính phủ, Thanh tra các bộ, ngành, địa phương, các chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ trực tiếp làm công tác thanh tra.

Hiệu quả thanh tra không chỉ là phát hiện sai phạm

Phát biểu khai mạc, Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra Nguyễn Văn Lương cho biết, thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc bị thất thoát do hành vi trái pháp luật gây ra là một trong những yêu cầu quan trọng của công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước.

Các hành vi vi phạm pháp luật nếu không được phát hiện, xử lý kịp thời có thể gây thất thoát về tài chính, tài sản công, làm suy giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực công, ảnh hưởng đến kỷ luật, kỷ cương quản lý. Vì vậy, thu hồi tài sản không chỉ là yêu cầu khắc phục hậu quả kinh tế của hành vi vi phạm mà còn là thước đo về hiệu quả thực thi pháp luật, trách nhiệm quản lý và tính nghiêm minh của kỷ luật hành chính.

Hoạt động thanh tra có vai trò quan trọng trong quá trình này, thông qua việc xem xét, đánh giá, xác minh và kết luận về việc chấp hành chính sách, pháp luật, cơ quan thanh tra có điều kiện phát hiện hành vi vi phạm, xác định tính chất, mức độ, hậu quả, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan, từ đó thực hiện hoặc kiến nghị các biện pháp xử lý phù hợp.

Tuy nhiên, theo Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, hiệu quả của một cuộc thanh tra không chỉ được thể hiện ở số lượng sai phạm được phát hiện hay giá trị tài sản được xác định phải thu hồi.

“Hiệu quả, mục đích của một cuộc thanh tra không chỉ thể hiện ở số lượng sai phạm được phát hiện, giá trị tài sản được xác định phải thu hồi, mà còn phải được đánh giá qua kết quả tổ chức thực hiện, khả năng thu hồi trên thực tế và việc khắc phục những nguyên nhân, điều kiện dẫn đến vi phạm”, ông Nguyễn Văn Lương nhấn mạnh.

Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra Nguyễn Văn Lương phát biểu tại hội thảo. Ảnh: TH

Từ yêu cầu đó, thu hồi tài sản cần được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với toàn bộ quy trình thanh tra, từ xây dựng kế hoạch, xác định nội dung, phạm vi thanh tra, thu thập và đánh giá chứng cứ, xác minh nguồn gốc tài sản, xác định hành vi vi phạm, ban hành kết luận, quyết định xử lý cho đến theo dõi, đôn đốc và kiểm tra việc thực hiện.

Chủ động hơn trong xử lý tài sản

Một điểm được Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra lưu ý là yêu cầu đối với cơ quan thanh tra và người tiến hành thanh tra không chỉ dừng ở việc nắm vững quy định pháp luật về thanh tra, mà còn phải có kiến thức, kỹ năng liên quan đến quản lý tài chính, tài sản công, đầu tư, đất đai, xây dựng, ngân sách, kế toán, giao dịch tài sản và các lĩnh vực chuyên ngành khác.

Đây là yêu cầu xuất phát từ tính chất phức tạp của quá trình xác định và thu hồi tài sản. Tài sản có thể liên quan đến nhiều lĩnh vực quản lý, nhiều chủ thể và nhiều khâu khác nhau trong quá trình thực hiện hành vi vi phạm cũng như khắc phục hậu quả.

Ông Nguyễn Văn Lương dẫn Điều 49 Luật Thanh tra, quy định người ra quyết định thanh tra ra quyết định thu hồi tài sản khi phát hiện đối tượng thanh tra có hành vi chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc làm thất thoát tài sản của Nhà nước mà không phải đợi kết luận thanh tra, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Theo ông, các quy định này cùng với quy định chi tiết tại Nghị định số 216/2025/NĐ-CP cho thấy yêu cầu tăng cường tính chủ động, kịp thời trong xử lý tài sản bị xâm phạm, đồng thời đặt ra trách nhiệm cụ thể đối với người ra quyết định thanh tra trong việc theo dõi, kiểm tra, đôn đốc thực hiện quyết định thu hồi tài sản.

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: TH

Vấn đề đặt ra vì vậy không chỉ là phát hiện được bao nhiêu sai phạm, xác định bao nhiêu tài sản phải thu hồi, mà còn là làm thế nào để những quyết định, kiến nghị xử lý đó được thực hiện đầy đủ, đúng pháp luật và đạt hiệu quả trên thực tế.

Từ “theo dấu dòng tiền” đến thu hồi tài sản

Từ góc độ hợp tác quốc tế, bà Nguyễn Nguyệt Minh, Phụ trách UNODC tại Việt Nam cho rằng, trong phòng, chống tham nhũng, bên cạnh điều tra, truy tố và kết án, còn một câu hỏi không kém phần quan trọng: Tài sản do tham nhũng và tội phạm tạo ra đang ở đâu và cuối cùng sẽ đi về đâu?

Theo bà Nguyễn Nguyệt Minh, kinh nghiệm quốc tế cho thấy tiền và tài sản có được từ tham nhũng thường không dừng lại tại nơi hành vi phạm tội xảy ra. Tài sản có thể được chuyển qua biên giới, qua các tài khoản ngân hàng, pháp nhân, người đứng tên hộ hoặc được chuyển đổi thành bất động sản và những tài sản có giá trị khác.

Do đó, cuộc đấu tranh chống tham nhũng ngày nay không chỉ là cuộc đấu tranh để chứng minh tội phạm, mà còn là cuộc đấu tranh để theo dấu dòng tiền và thu hồi tài sản.

“Chúng ta không chỉ ‘đi theo người phạm tội’; chúng ta phải ‘đi theo tài sản’”, bà Nguyễn Nguyệt Minh nhấn mạnh.

Bà Nguyễn Nguyệt Minh, Phụ trách UNODC tại Việt Nam phát biểu tại hội thảo. Ảnh: TH

Theo đại diện UNODC, thu hồi tài sản là một trong những trụ cột của Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC). Các quy định tại Điều 54, 55 và 57 của Công ước có thể được nhìn nhận như một chuỗi hành động liên kết: “follow the money – freeze – confiscate – return”, tức theo dấu dòng tiền, phong tỏa, tịch thu và hoàn trả.

Trong đó, Điều 54(1)(c) của UNCAC yêu cầu các quốc gia xem xét những biện pháp cho phép tịch thu tài sản mà không cần có bản án hình sự trong những trường hợp thích hợp, chẳng hạn khi người phạm tội đã chết, bỏ trốn hoặc vắng mặt.

Tuy nhiên, bà Nguyễn Nguyệt Minh lưu ý UNCAC không yêu cầu mọi quốc gia phải áp dụng một mô hình giống nhau. Vì vậy, vấn đề đặt ra không đơn thuần là có nên thu hồi tài sản không qua kết án hay không, mà là nếu lựa chọn cơ chế này thì cần thiết kế như thế nào để đạt hiệu quả thu hồi cao, đồng thời bảo đảm pháp quyền, quyền sở hữu hợp pháp, quyền được xét xử công bằng và quyền của bên thứ ba ngay tình.

Để thu hồi tài sản không dừng ở kết luận thanh tra

Theo bà Nguyễn Nguyệt Minh, đối với Việt Nam, những trao đổi tại Hội thảo có thể đóng góp thiết thực cho quá trình tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và năng lực thể chế về thu hồi tài sản.

Thu hồi tài sản không chỉ là vấn đề của một cơ quan mà cần được nhìn nhận như một chuỗi liên kết giữa phát hiện, truy tìm, xác minh, phong tỏa, thu giữ, tịch thu, quản lý và cuối cùng là hoàn trả tài sản.

“Chuỗi đó chỉ có thể hoạt động hiệu quả khi các cơ quan trong nước phối hợp chặt chẽ với nhau, đồng thời có khả năng hợp tác nhanh chóng với các đối tác nước ngoài”, bà Nguyễn Nguyệt Minh nói.

Tại hội thảo, các đại biểu tập trung chia sẻ làm rõ cơ sở pháp lý và thực tiễn của công tác thu hồi tài sản qua hoạt động thanh tra. Ảnh: TH

Từ yêu cầu thực tiễn của hoạt động thanh tra, tại hội thảo, các ý kiến nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng kết luận thanh tra, xác định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân có liên quan; tăng cường phối hợp giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan có thẩm quyền trong việc theo dõi, đôn đốc và kiểm tra thực hiện kết luận.

Các đại biểu cũng trao đổi, làm rõ những vấn đề pháp lý và nghiệp vụ trong quá trình thu hồi tài sản, nhất là các quy định liên quan đến việc kiểm kê, quyết định xử lý tài sản, nghĩa vụ hoàn trả, trách nhiệm bồi thường và các biện pháp cưỡng chế hoặc biện pháp bảo đảm thực hiện theo thẩm quyền.

Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, gắn với yêu cầu nâng cao chất lượng kết luận thanh tra, theo đó các đại biểu cho rằng cần hoàn thiện quy định pháp luật, nâng cao chất lượng thu thập, đánh giá chứng cứ; xác định đúng tính chất, giá trị tài sản phải thu hồi; tăng cường trách nhiệm của cơ quan, đơn vị và cá nhân liên quan; đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa cơ quan thanh tra với cơ quan tài chính, kho bạc và các cơ quan có thẩm quyền khác, bảo đảm việc xử lý tài sản được thực hiện kịp thời, đầy đủ, đúng pháp luật và khả thi.