(Thanh tra) - Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường tập trung hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng gắn với trách nhiệm giải trình nhằm nâng cao hiệu lực thanh tra, kiểm tra, đồng thời tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch để ngăn ngừa các hành vi gian lận và tiêu cực trong lĩnh vực đo lường.
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường đang được khẩn trương hoàn thiện với nhiều điểm mới. Trong đó, việc phân định rõ thẩm quyền thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và tăng cường chế tài xử lý vi phạm được xem là những giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước, minh bạch hóa môi trường kinh doanh và phòng chống hiệu quả các hành vi tham nhũng, tiêu cực.
Theo báo cáo tổng kết việc thi hành Luật Đo lường, một trong những bất cập của Luật Đo lường hiện hành là sự thiếu đồng bộ với các quy định pháp luật mới, đặc biệt là Luật Thanh tra năm 2025 và mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.
Để khắc phục tình trạng này, dự thảo Luật đã sửa đổi Điều 46, quy định rõ ràng cơ quan thực hiện kiểm tra Nhà nước về đo lường. Cụ thể: Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ chủ trì kiểm tra trong phạm vi cả nước, trong khi các bộ, cơ quan ngang bộ chủ trì kiểm tra đối với phép đo trong phạm vi ngành, lĩnh vực được phân công quản lý.
Ở cấp địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp xã được giao trách nhiệm chủ trì thực hiện kiểm tra nhà nước về đo lường trên địa bàn thuộc phạm vi quản lý. Sự phân cấp này giúp làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tránh tình trạng đùn đẩy hoặc bỏ sót nhiệm vụ.
Bên cạnh đó, nhằm đảm bảo tính kịp thời và răn đe, khoản 4 Điều 48 dự thảo quy định trường hợp đoàn kiểm tra có thành viên là thanh tra viên, công an, quản lý thị trường hoặc cơ quan khác có thẩm quyền thì thành viên này được thực hiện ngay việc xử lý vi phạm theo quy định của pháp luật. Đồng thời, dự thảo cũng bãi bỏ Điều 51 quy định về đối tượng và nhiệm vụ thanh tra chuyên ngành để bảo đảm thống nhất với Luật Thanh tra năm 2025.
Nhằm triệt tiêu động cơ trục lợi và phòng chống các hành vi tiêu cực, gian lận trong đo lường, dự thảo Luật đã bổ sung các chế tài xử phạt mang tính răn đe. Theo khoản 5 Điều 52 dự thảo, trường hợp vi phạm hành chính về đo lường có số tiền thu lợi bất chính lớn hơn mức phạt tiền tối đa thì sẽ áp dụng hình thức phạt tiền từ 1 đến 5 lần số tiền thu lợi bất chính đó, đồng thời số tiền này bắt buộc phải bị tịch thu. Đây là một bước tiến mạnh mẽ nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.
Về công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, dự thảo Luật thiết lập một cơ chế tiếp nhận và xử lý rõ ràng, gắn chặt với trách nhiệm của từng cấp quản lý. Điều 54 và khoản 1 Điều 55 quy định Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các Bộ, cơ quan ngang bộ có trách nhiệm giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về đo lường đối với phép đo thuộc phạm vi ngành, lĩnh vực được phân công.
Ở cơ sở, Điều 56 của dự thảo quy định trách nhiệm cụ thể đối với Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm trên địa bàn.
Việc phân quyền cụ thể này giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng xác định cơ quan có thẩm quyền để phản ánh các dấu hiệu tiêu cực, từ đó cơ quan chức năng có thể nhanh chóng vào cuộc xử lý, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.
Đóng góp ý kiến cho dự thảo Luật, Thanh tra Chính phủ đã đưa ra những lưu ý quan trọng nhằm bảo đảm tính khả thi và hiệu quả của các quy định mới. Đối với việc giao Ủy ban nhân dân cấp xã chủ trì kiểm tra Nhà nước về đo lường trên địa bàn, Thanh tra Chính phủ đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ đánh giá kỹ tính khả thi, bởi hoạt động này đòi hỏi thiết bị kỹ thuật chuyên dụng và trình độ chuyên môn sâu, do đó cần có chính sách cụ thể về bố trí nguồn lực và hạ tầng kỹ thuật đi kèm.
Về việc quản lý dịch vụ kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm sau khi được đưa ra khỏi danh mục kinh doanh có điều kiện theo Luật Đầu tư, Thanh tra Chính phủ nhấn mạnh đây là hoạt động liên quan trực tiếp đến an toàn, sức khỏe và trật tự kinh tế, nên cần thiết kế các cơ chế, biện pháp quản lý, kiểm tra, giám sát thật chặt chẽ.
Đặc biệt, trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, Thanh tra Chính phủ kiến nghị cần bổ sung và giải thích rõ các khái niệm như “phần mềm đo lường” và “niêm phong số” ngay trong Luật để có cơ sở pháp lý vững chắc nhằm ngăn chặn các hành vi gian lận tinh vi, điển hình như việc can thiệp vào mã nguồn trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc thuật toán xử lý dữ liệu. Thanh tra Chính phủ cũng lưu ý việc rà soát kỹ các nội dung sửa đổi tại Điều 52 để bảo đảm sự tương thích hoàn toàn với mô hình thanh tra theo Luật Thanh tra năm 2025.
Việc sửa đổi, bổ sung Luật Đo lường được xác định là bước đi mang tính chiến lược trong tiến trình hiện đại hóa nền hành chính nhà nước. Với việc làm rõ thẩm quyền thanh tra, kiểm tra, tăng cường chế tài xử phạt, các quy định mới hướng tới khắc phục tình trạng chồng chéo, thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ nhằm phòng ngừa, ngăn chặn hành vi gian lận, tiêu cực. Qua đó, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và tăng cường tính minh bạch của môi trường kinh doanh.
