(Thanh tra) - Dự thảo Nghị định quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Dân số đề cao vai trò người đứng đầu cơ sở y tế trong tự kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm, góp phần nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật từ cơ sở.
Dự thảo Nghị định quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Dân số đang được Bộ Y tế hoàn thiện không chỉ tập trung vào các giải pháp nâng cao chất lượng dân số mà còn đặc biệt chú trọng đến công tác thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.
Việc thiết lập một hành lang pháp lý minh bạch, gắn liền với kiểm soát quyền lực chặt chẽ sẽ góp phần tạo ra bước đột phá, bảo đảm các chính sách dân số được thực thi một cách hiệu quả, công bằng và đúng mục tiêu đề ra.
Xuyên suốt quá trình soạn thảo Nghị định, vấn đề phòng chống tham nhũng và tiêu cực đã được cơ quan chủ trì đặt lên hàng đầu. Theo Bộ Y tế, quá trình xây dựng dự thảo Nghị định đã thực hiện nghiêm túc Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27/6/2024 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật.
Điều này nhằm bảo đảm mọi chính sách mới, từ hỗ trợ tài chính, chế độ thai sản đến bồi dưỡng thù lao cho cộng tác viên dân số, đều được thiết kế minh bạch, khách quan, ngăn chặn từ sớm nguy cơ trục lợi chính sách hoặc lồng ghép lợi ích nhóm trong các văn bản quy phạm pháp luật.
Bên cạnh đó, quan điểm xây dựng Nghị định cũng nhấn mạnh việc tăng cường phân cấp, phân quyền hợp lý cho các địa phương, phải gắn liền với công tác kiểm tra, giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm sự đồng bộ, tránh tình trạng buông lỏng quản lý gây thất thoát ngân sách.
Nhằm giải quyết các thách thức nhức nhối như mất cân bằng giới tính khi sinh và ngăn chặn nguy cơ trục lợi dịch vụ y tế, dự thảo Nghị định đã thiết lập một cơ chế pháp lý rất rõ ràng, quyết liệt về công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
Theo Báo cáo đánh giá thực trạng quan hệ xã hội liên quan đến Nghị định do Bộ Y tế xây dựng, để giữ vững kỷ cương pháp luật, các cơ quan có thẩm quyền từ trung ương đến địa phương bắt buộc phải tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra thường xuyên, đồng thời áp dụng các biện pháp chế tài nghiêm khắc đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm nhằm tạo sức răn đe mạnh mẽ trong toàn xã hội.
Cụ thể hóa định hướng này vào văn bản quy phạm pháp luật, khoản 5 Điều 4 của dự thảo Nghị định chính thức luật hóa yêu cầu phải "kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi, thông báo tiết lộ giới tính thai nhi trái quy định" như một trong những biện pháp can thiệp trọng tâm hàng đầu.
Điểm quan trọng để triển khai hiệu quả công tác này trên thực tiễn chính là việc phân cấp gắn liền với trách nhiệm người đứng đầu. Cụ thể, theo dự thảo Nghị định, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh không chỉ có trách nhiệm tổ chức, kiểm tra, giám sát việc thực hiện Nghị định trên địa bàn mà còn được giao nhiệm vụ chỉ đạo người đứng đầu các cơ sở y tế phải trực tiếp thực hiện việc tự kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm về dân số ngay tại đơn vị mình.
Đặc biệt, liên quan đến chức năng thanh tra, theo tổng hợp ý kiến, tiếp thu và giải trình của Bộ Y tế đối với kiến nghị của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, cơ quan soạn thảo đã làm rõ ranh giới pháp lý. Theo đó, mặc dù theo quy định của Luật Thanh tra, chức năng thanh tra không giao cho các bộ, ngành, tuy nhiên dự thảo Nghị định đã quy định kiểm tra thuộc trách nhiệm của Bộ Y tế và một số bộ, ngành có liên quan.
Trong quá trình lấy ý kiến để hoàn thiện dự thảo, Thanh tra Chính phủ đã đưa ra các góp ý cụ thể trên nhiều lĩnh vực để hoàn thiện dự thảo Nghị định. Về mặt thủ tục, Thanh tra Chính phủ đề nghị rà soát, bổ sung để hoàn thiện hồ sơ trình Nghị định, bảo đảm đầy đủ thành phần và các mẫu biểu phụ lục đi kèm theo đúng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 và các Nghị định hướng dẫn thi hành.
Đối với các biện pháp duy trì mức sinh thay thế, Thanh tra Chính phủ đề nghị cần cụ thể hóa về mức giảm thuế, phí hoặc chính sách ưu đãi cho các cặp vợ chồng sinh đủ hai con như miễn giảm học phí, hỗ trợ nhà ở, đồng thời quy định chi tiết trách nhiệm của các bên trong việc cung cấp dịch vụ tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân và hỗ trợ sinh sản.
Nhằm giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, Thanh tra Chính phủ lưu ý cần quy định các biện pháp nhằm xử lý triệt để tình trạng lựa chọn giới tính thai nhi bao gồm lạm dụng siêu âm, chẩn đoán, phá thai vì lý do giới tính và cụ thể hóa các hình thức tuyên truyền thúc đẩy bình đẳng giới.
Đối với nội dung thích ứng với già hóa dân số, Thanh tra Chính phủ đề nghị quy định rõ hơn các loại hình mô hình chăm sóc người cao tuổi, các biện pháp khuyến khích tư nhân đầu tư vào công tác chăm sóc và chính sách sử dụng người cao tuổi còn sức khỏe, kinh nghiệm để tiếp tục lao động.
Về nâng cao chất lượng dân số, Thanh tra Chính phủ đề nghị quy định rõ đối tượng, phạm vi được Nhà nước hỗ trợ chi phí tầm soát, chẩn đoán bệnh tật trước sinh và sơ sinh để giảm tỷ lệ trẻ em khuyết tật. Mặt khác, Thanh tra Chính phủ đề nghị bổ sung biện pháp quản lý dân số, xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành và việc kết nối cơ sở dữ liệu này với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để dự báo chính xác xu hướng.
Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện cùng với sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng, công tác thanh tra, giám sát trong lĩnh vực dân số sẽ trở thành công cụ bảo vệ hiệu quả, góp phần ngăn chặn tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh và bảo đảm sự phát triển hài hòa, bền vững của xã hội.
