Đề xuất loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm

Trình bày dự thảo hồ sơ chính sách, Thượng tá Ngô Đức Thắng, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an - cơ quan chủ trì soạn thảo cho biết, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) có 7 chính sách lớn.

Trong đó, Chính sách 1 hoàn thiện, bổ sung các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt.

Cơ quan chủ trì soạn thảo đã đưa ra 3 giải pháp để thực hiện Chính sách 1, gồm: Sửa đổi, bổ sung các quy định của Bộ luật Hình sự để hoàn thiện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt; chỉ sửa đổi, bổ sung các quy định tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt; giữ nguyên các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Toàn cảnh cuộc họp Hội đồng thẩm định. Ảnh: Minh Nguyệt

So sánh giữa các giải pháp, Bộ Công an đề nghị lựa chọn giải pháp 1 nhằm bảo đảm tính công bằng, nhân đạo trong pháp luật hình sự; bảo vệ những người thực hiện công việc vì lợi ích chung, đổi mới, sáng tạo; khuyến khích người phạm tội tích cực hợp tác với cơ quan chức năng và khắc phục thiệt hại, tạo cơ sở pháp lý, đồng bộ, thống nhất trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Cụ thể, giải pháp 1 bổ sung quy định về việc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng mô hình sản xuất, kinh doanh mới mà có thiệt hại về kinh tế do nguyên nhân khách quan theo tinh thần Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị. Việc loại trừ này cũng áp dụng trong trường hợp thực hiện biện pháp nghiệp vụ phục vụ công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm của các cơ quan chuyên trách phòng, chống tội phạm trong trường hợp đã tuân thủ đầy đủ các thủ tục, quy trình công tác, không vì động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân.

Thượng tá Ngô Đức Thắng, Phó Cục trưởng Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp, Bộ Công an. Ảnh: Minh Nguyệt

Bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm, gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh; không tham nhũng; mang lại hiệu quả kinh tế xã hội cho địa phương, đất nước; có thể khắc phục toàn bộ hậu quả để bảo đảm phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 68 về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 79 về phát triển kinh tế Nhà nước.

Cùng với đó, sửa đổi, bổ sung quy định về miễn trách nhiệm hình sự theo hướng quy định trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì có thể miễn trách nhiệm hình sự thông qua quyết định không khởi tố vụ án hình sự…

Miễn trách nhiệm hình sự - cần cơ chế kiểm soát, tránh bỏ lọt tội phạm

Góp ý tại cuộc họp về chính sách loại trừ trách nhiệm hình sự, đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ nhất trí cao với quy định miễn trừ đối với các rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm theo cơ chế sandbox. Đồng thời, đề xuất mở rộng đối tượng miễn trừ cho cả những người tham gia xây dựng thể chế, nhằm tháo gỡ tâm lý e ngại cho cán bộ khi thiết kế chính sách thử nghiệm đột phá.

Trong bối cảnh phát triển và hội nhập quốc tế, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng đề xuất bổ sung các tội danh mới liên quan đến hành vi xâm phạm tín hiệu vệ tinh, cáp mã hóa và kiểm soát rủi ro từ trí tuệ nhân tạo (AI). Ngoài ra, các phương án pháp lý bảo vệ an toàn cho hệ thống nhà máy điện hạt nhân cũng được đề nghị nghiên cứu đưa vào luật.

Đại diện Thanh tra Chính phủ tại cuộc họp. Ảnh: Minh Nguyệt

Nhất trí với hồ sơ chính sách của Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại diện Thanh tra Chính phủ đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo xem xét, bổ sung nội dung Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng; các hành vi tham nhũng quy định tại Điều 2 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 (các hành vi tham nhũng trong khu vực Nhà nước; các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài Nhà nước).

GS. TS Dương Tuyết Miên, nguyên Phó Giám đốc Học viện Tòa án đề nghị cân nhắc, rà soát kỹ việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội. Theo bà, đây phải là những hành vi có tính phổ biến, có tính nguy hiểm cao, cần thiết phải xử lý hình sự song cần phải có con số minh chứng thuyết phục.

GS. TS Dương Tuyết Miên, nguyên Phó Giám đốc Học viện Tòa án. Ảnh: Minh Nguyệt

Liên quan đến nội dung loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu thử nghiệm áp dụng mô hình sản xuất kinh doanh mới, GS. TS Dương Tuyết Miên cho rằng, đây là vấn đề rất mới nên cần xem xét, học hỏi kinh nghiệm của nước ngoài để quy định bảo đảm chặt chẽ, tránh tình trạng có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm.

“Chúng ta cân nhắc nên như thế nào để đảm bảo khuyến khích những hoạt động tìm tòi, thử nghiệm mới nhằm phát triển kinh tế - xã hội nhưng không bỏ lọt tội phạm, theo GS. TS Dương Tuyết Miên.

Các đại biểu tại cuộc họp Hội đồng thẩm định. Ảnh: Minh Nguyệt

Về chính sách tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự, ông Vũ Tiến Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Nội vụ đề nghị cần làm rõ thời hạn tạm hoãn cụ thể (ví dụ 3 đến 5 tháng tùy mức độ tội phạm) để tránh việc đối tượng lợi dụng bỏ trốn. Đồng thời, bổ sung các điều kiện bảo đảm như hạn chế đi lại hoặc một số quyền của tổ chức, cá nhân để phục vụ công tác truy cứu sau này.

Về chính sách miễn trách nhiệm hình sự trong giai đoạn giải quyết tin báo, ông Vũ Tiến Dũng lưu ý đây là giai đoạn ban đầu khi thông tin chưa đầy đủ và hành vi có thể diễn biến phức tạp khi mở rộng điều tra. Vì vậy, cần đánh giá kỹ lưỡng và giới hạn rõ phạm vi áp dụng cho từng nhóm tội, mức độ cụ thể.

Đặc biệt, ông Vũ Tiến Dũng nhấn mạnh mục tiêu cốt lõi của Luật Hình sự là không bỏ lọt tội phạm và không oan sai, do đó cần có cơ chế kiểm soát minh bạch đối với việc áp dụng các chính sách này để tránh phát sinh tiêu cực.