Được sự phân công của Chính phủ, Bộ Công Thương với vai trò là cơ quan chủ trì soạn thảo đã thực hiện các trình tự, thủ tục và thành lập Tổ soạn thảo để xây dựng dự án Luật. Đồ họa: Trang Nguyệt

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã đề xuất nhiều quy định mới nhằm tái cấu trúc hoạt động thanh tra, kiểm tra.

Những sửa đổi này không chỉ bảo đảm sự đồng bộ với Luật Thanh tra năm 2025 mà còn hướng tới đổi mới phương thức quản lý nhà nước theo hướng minh bạch, công khai và hiệu quả hơn. Đáng chú ý, việc hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra được kỳ vọng sẽ góp phần loại bỏ tình trạng "xin - cho", qua đó hạn chế các nguy cơ phát sinh tham nhũng, tiêu cực trong quá trình thực thi công vụ.

Tái cơ cấu thẩm quyền thanh tra, kiểm tra hướng tới tinh gọn bộ máy

Dự thảo Luật tập trung sửa đổi các quy định về thanh tra, kiểm tra trong Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nhằm bảo đảm sự thống nhất với Nghị quyết số 190/2025/QH15 và Luật Thanh tra năm 2025. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất bãi bỏ chức năng thanh tra về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của UBND cấp huyện, qua đó thực hiện chủ trương tập trung đầu mối thanh tra tại Thanh tra Chính phủ và thanh tra cấp tỉnh, nâng cao hiệu quả quản lý và hạn chế tình trạng chồng chéo trong hoạt động thanh tra, kiểm tra.

Để hiện thực hóa chủ trương này, dự thảo Luật đã sửa đổi khoản 10 Điều 75 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiện hành. Theo đó, trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước cấp trung ương được điều chỉnh thành kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo thẩm quyền, chính thức bãi bỏ cụm từ "Thanh tra" tại khoản này.

Đồng bộ với sự thay đổi trên, dự thảo Luật tiến hành sửa đổi Điều 77 quy định về trách nhiệm của Ủy ban nhân dân các cấp. Điểm đáng chú ý là việc bãi bỏ hoàn toàn khoản 2 Điều 77 về trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp huyện, đồng nghĩa với việc xóa bỏ chức năng thanh tra về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Ủy ban nhân dân cấp huyện.

Thay vào đó, chức năng thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực này được bổ sung trực tiếp vào điểm h khoản 1 Điều 77, giao thẩm quyền này tập trung cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh.

Đồ họa: Trang Nguyệt

Ý kiến của Thanh tra Chính phủ về việc tổ chức thực thi ở cấp cơ sở

Góp ý đối với dự thảo Luật, Thanh tra Chính phủ cho biết khoản 17 và khoản 18 Điều 4 đã bãi bỏ chức năng thanh tra chuyên ngành ở cấp huyện, đồng thời giao thêm nhiều nhiệm vụ cho chính quyền địa phương cấp xã trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Theo đó, cấp xã sẽ đảm nhiệm thêm các công việc như quản lý chợ, trung tâm thương mại; tuyên truyền, phổ biến pháp luật; hỗ trợ người tiêu dùng và phối hợp xử lý các vụ việc phát sinh trên địa bàn. Đây là những nhiệm vụ có phạm vi rộng, liên quan trực tiếp đến đời sống dân sinh và đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt trong quá trình thực hiện ở cơ sở.

Từ thực tiễn này, Thanh tra Chính phủ đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu, xây dựng cơ chế hướng dẫn, hỗ trợ chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp cho chính quyền địa phương cấp xã nhằm bảo đảm đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ được giao.

Thanh tra Chính phủ cho rằng, khi chức năng thanh tra chuyên ngành cấp huyện được bãi bỏ và nhiều đầu việc được chuyển xuống cấp xã, việc tổ chức thực hiện cần có lộ trình rõ ràng, kèm theo quy định cụ thể về nhân lực, quy trình phối hợp và trách nhiệm của các cơ quan liên quan.

Thanh tra Chính phủ cũng lưu ý, cần có các giải pháp đồng bộ để tránh phát sinh khoảng trống trong công tác quản lý nhà nước sau quá trình sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy. Việc hoàn thiện cơ chế hỗ trợ cho cấp xã không chỉ giúp bảo đảm tính liên tục trong quản lý mà còn góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ngay từ cơ sở, hạn chế tình trạng chồng chéo hoặc bỏ sót nhiệm vụ trong thực tiễn triển khai.

Bãi bỏ hàng loạt thủ tục hành chính, phòng chống tham nhũng, tiêu cực

Bên cạnh việc tổ chức lại bộ máy thanh tra, dự thảo Luật còn thể hiện quyết tâm phòng chống tham nhũng, tiêu cực. Theo các báo cáo đánh giá tác động, dự thảo Luật đã bãi bỏ hàng loạt thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh không còn phù hợp, qua đó loại bỏ các rào cản hành chính rườm rà dễ phát sinh tệ nạn hối lộ, nhũng nhiễu.

Điển hình là việc sửa đổi Điều 256 Luật Thương mại, bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại và khẳng định quyền tự do kinh doanh của thương nhân. Tương tự, khoản 12 Điều 3 của dự thảo Luật đã bãi bỏ thủ tục cấp phép gia công hàng hóa thuộc diện xuất khẩu, nhập khẩu theo giấy phép vốn được quy định tại khoản 2 Điều 51 Luật Quản lý ngoại thương. Việc bãi bỏ các giấy phép mang tính chất tiền kiểm này buộc cơ quan quản lý nhà nước phải tăng cường năng lực thanh tra, kiểm tra, giám sát quá trình hoạt động thực tế của doanh nghiệp, bảo đảm môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng.

Để công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm đạt hiệu quả cao, dự thảo Luật cũng bổ sung các cơ sở pháp lý vững chắc, tránh tình trạng cán bộ thực thi pháp luật lợi dụng sự thiếu rõ ràng của câu chữ để trục lợi.

Một ví dụ tiêu biểu là việc bổ sung khoản 2a vào Điều 3 Luật Thương mại nhằm đưa ra một khái niệm pháp lý khái quát và rõ ràng nhất về "hàng giả". Khái niệm này quy định cụ thể các trường hợp hàng hóa bị coi là giả mạo về nội dung, giá trị sử dụng cũng như giả mạo về tem, nhãn, bao bì, hộ chiếu số.

Việc luật hóa khái niệm này tạo ra một thước đo chuẩn mực, giúp các lực lượng thanh tra, kiểm tra, quản lý thị trường có căn cứ minh bạch để nhận diện và xử lý vi phạm, thu hẹp tối đa sự tùy nghi, diễn giải chủ quan trong quá trình thực thi công vụ.