(Thanh tra) - Trong kỷ nguyên số, dữ liệu đã trở thành tư liệu sản xuất đặc biệt và tài sản chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh của đất nước. Sự gia tăng các cuộc tấn công mạng cùng những khoảng trống pháp lý hiện hành đặt ra yêu cầu cấp thiết phải ban hành Luật An ninh dữ liệu nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia, tạo nền tảng phát triển kinh tế bền vững.
Mỗi ngày, không gian mạng Việt Nam ghi nhận hàng triệu giao dịch và lượt chia sẻ thông tin. Phía sau những thao tác này là các luồng dữ liệu mang giá trị cốt lõi đối với mọi mặt đời sống kinh tế, xã hội. Đây cũng là mục tiêu nhắm tới của tội phạm công nghệ cao nhằm đánh cắp, trục lợi và xâm phạm an ninh quốc gia.
Thực tiễn công tác bảo đảm an ninh mạng cho thấy rủi ro đang gia tăng mạnh mẽ cả về quy mô lẫn tính chất. Các cuộc tấn công có chủ đích nhằm trực tiếp vào dữ liệu tăng nhanh qua từng năm. Tội phạm mạng có sự chuyển dịch rõ rệt từ tấn công dàn trải sang các chiến dịch xâm nhập sâu, âm thầm thu thập dữ liệu dài ngày trước khi bị phát hiện.
Tình trạng dữ liệu cá nhân bị rao bán trái phép trên các diễn đàn ngầm diễn ra ở quy mô lớn. Cùng với đó, thiệt hại kinh tế do lừa đảo trực tuyến và mã độc tống tiền để lại hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người dân và trật tự, an toàn xã hội.
Quy mô và tốc độ gia tăng của rủi ro an ninh dữ liệu đang vượt xa năng lực ứng phó hiện có. Nếu không thiết lập một thể chế đủ mạnh để quản trị rủi ro ngay từ gốc, các cơ quan, tổ chức sẽ đối mặt với nguy cơ bị động, lúng túng trong ứng phó sự cố. Thực tiễn này đòi hỏi một khung pháp lý toàn diện cho phép chủ động nhận diện, kiểm soát nguy cơ ngay từ đầu thay vì chỉ khắc phục hậu quả.
Về cơ sở chính trị, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng và an ninh dữ liệu là điều kiện tiên quyết trong tiến trình chuyển đổi số. Định hướng cốt lõi này đặt ra yêu cầu sớm thể chế hóa thành luật chuyên ngành, chấm dứt tình trạng xử lý vấn đề bằng các quy định tản mạn.
Hệ thống pháp luật hiện hành đã có Luật An ninh mạng, Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Trí tuệ nhân tạo. Dù vậy, mỗi luật chỉ điều chỉnh một khía cạnh riêng biệt. Luật An ninh mạng bảo vệ hệ thống thông tin. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân bảo vệ quyền của chủ thể. Luật Dữ liệu quy định việc quản trị, khai thác và phân loại dữ liệu.
Đến nay, chưa có luật nào quy định toàn diện việc bảo vệ an ninh của chính khối dữ liệu xuyên suốt vòng đời từ khâu tạo lập, lưu trữ, xử lý đến khi tiêu hủy. Khoảng trống này khiến các hoạt động xử lý dữ liệu quy mô lớn, chuyển dữ liệu xuyên biên giới hay huấn luyện trí tuệ nhân tạo bằng dữ liệu nhạy cảm thiếu cơ chế quản trị rủi ro tương xứng.
Việc ban hành Luật An ninh dữ liệu không tạo ra sự chồng chéo hay thay thế các luật hiện hành mà nhằm bổ khuyết phần còn thiếu. Đạo luật này coi bản thân dữ liệu là đối tượng bảo vệ độc lập, không phụ thuộc vào hệ thống lưu trữ hay quyền sở hữu.
Khắc phục các khoảng trống pháp lý, Khoản 1, Điều 2 dự thảo Luật quy định an ninh dữ liệu là sự bảo đảm tính nguyên vẹn, bảo mật và khả dụng của dữ liệu trong suốt vòng đời trước các mối đe dọa. Hoạt động xử lý dữ liệu phải bảo đảm không gây phương hại đến chủ quyền, an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội.
Nhận thức về bảo đảm an ninh dữ liệu được mở rộng từ việc bảo vệ hạ tầng mạng sang bảo vệ chính dữ liệu. Khoản 4, Điều 2 dự thảo Luật cũng xác định rõ chủ quyền dữ liệu quốc gia là quyền tối cao của Nhà nước trong ban hành chính sách, quản lý, kiểm soát và bảo vệ dữ liệu thuộc quyền tài phán của Việt Nam.
Đây là công cụ pháp lý sắc bén để Nhà nước bảo vệ dữ liệu quốc gia một cách chủ động và có hệ thống. Yêu cầu này càng trở nên bức thiết trong bối cảnh dữ liệu liên tục lưu chuyển xuyên biên giới và tập trung vào các nền tảng công nghệ lớn, trong khi năng lực tự chủ công nghệ của nhiều tổ chức trong nước còn hạn chế.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nền kinh tế lớn đều đang xây dựng khung pháp lý chuyên biệt quản lý rủi ro an ninh dữ liệu. Việc Việt Nam xây dựng Luật An ninh dữ liệu là bước đi tất yếu, phù hợp với xu thế quản trị toàn cầu.
Sự ra đời của luật sẽ tạo cơ sở pháp lý vững chắc chuyển đổi phương thức quản lý từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa. Qua đó, thể chế hóa chủ trương của Đảng, bảo vệ vững chắc chủ quyền dữ liệu quốc gia và tạo nền tảng an toàn thúc đẩy kinh tế số phát triển bền vững.
