Bộ Tư pháp là cơ quan chủ trì xây dựng dự án Luật về văn bản quy phạm pháp luật nhằm thay thế Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành. Đồ họa: Trang Nguyệt

Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, Bộ Tư pháp đang chủ trì xây dựng dự án Luật về văn bản quy phạm pháp luật nhằm thay thế Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.

Một trong những trọng tâm xuyên suốt của dự thảo lần này là thiết lập các cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng và tiêu cực, kiên quyết ngăn chặn tình trạng cài cắm lợi ích cục bộ vào cấu trúc hệ thống pháp luật quốc gia.

Thể chế hóa quy định về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng trong xây dựng pháp luật

Công tác xây dựng pháp luật đóng vai trò kiến tạo nền tảng cho sự phát triển của đất nước, do đó, việc kiểm soát chặt chẽ quy trình này để phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực là yêu cầu mang tính chiến lược.

Dự thảo Luật về văn bản quy phạm pháp luật được xây dựng trên cơ sở cụ thể hóa các chủ trương, định hướng của Đảng về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật. Một trong những căn cứ quan trọng là Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27/6/2024 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật.

Theo đó, dự thảo luật cụ thể hóa Điều 17 của Quy định số 178-QĐ/TW, yêu cầu thường xuyên rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật; tăng cường giám sát, kiểm tra công tác xây dựng pháp luật để kịp thời phát hiện những sơ hở, bất cập có nguy cơ phát sinh tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm, cục bộ. Trên cơ sở đó, các quy định không còn phù hợp sẽ được sửa đổi, bổ sung hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý.

Đồng thời, dự thảo luật cũng thể chế hóa Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh yêu cầu không để việc cài cắm lợi ích tác động tiêu cực đến cấu trúc hệ thống pháp luật.

Để hiện thực hóa các yêu cầu này, dự thảo luật bổ sung nhiều cơ chế kiểm soát ngay từ khâu xây dựng văn bản. Cụ thể, Chính sách 2 tiếp tục xác định rõ thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật của từng chủ thể, đồng thời phân định rõ phạm vi điều chỉnh giữa luật và các văn bản quy phạm pháp luật khác.

Dự thảo cũng quy định cụ thể tiêu chí xác định những nội dung được giao quy định chi tiết, qua đó kiểm soát chặt chẽ việc ban hành văn bản hướng dẫn thi hành. Việc phân định rõ ranh giới giữa luật quy định cụ thể với luật quy định khung, nguyên tắc sẽ hạn chế tình trạng cơ quan được giao quy định chi tiết tự mở rộng thẩm quyền, đặt thêm điều kiện, thủ tục hoặc nghĩa vụ ngoài phạm vi luật giao.

Phân định rạch ròi thẩm quyền để tránh nguy cơ phát sinh tiêu cực

Theo Báo cáo đánh giá tác động của chính sách của Luật về văn bản quy phạm pháp luật, một trong những nguyên nhân dẫn đến nguy cơ phát sinh tiêu cực trong thời gian qua là do việc phân định thẩm quyền lập pháp và lập quy chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến tình trạng một số văn bản dưới luật mở rộng thẩm quyền hoặc đặt thêm các quy định hạn chế quyền của người dân và doanh nghiệp. Để giải quyết vấn đề này, dự thảo luật hướng tới việc phân định ranh giới rõ ràng giữa luật quy định chi tiết và luật quy định khung, nguyên tắc.

Cụ thể, dự thảo đề xuất giải pháp xác định 5 đạo luật giữ vai trò trung tâm có tính nền tảng bao gồm Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tố tụng hành chính.

Đồng thời, cơ quan soạn thảo đề xuất thiết lập 3 nhóm nội dung bắt buộc phải được quy định bằng luật của Quốc hội, bao gồm các vấn đề về tổ chức bộ máy Nhà nước, chính sách dân tộc, tôn giáo và đặc biệt là các quy định liên quan đến việc hạn chế quyền con người, quyền công dân.

Việc định hình rõ các nội dung bắt buộc phải ban hành bằng luật sẽ giới hạn không gian ủy quyền lập pháp, hạn chế tối đa việc giao cho các văn bản dưới luật quy định các vấn đề trọng yếu, từ đó kiểm soát thực chất và thu hẹp dư địa có thể phát sinh sự tùy tiện hoặc cài cắm lợi ích ngành trong các nghị định, thông tư.

Tăng cường công tác kiểm tra và đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật

Công tác kiểm tra và theo dõi thi hành văn bản quy phạm pháp luật là công cụ đắc lực để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực từ sớm, từ xa. Thực tiễn chỉ ra rằng hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn thiếu tính liên thông giữa hoạt động xây dựng pháp luật và công tác rà soát, kiểm tra sau khi văn bản có hiệu lực.

Khắc phục điều này, dự thảo luật quy định thiết lập một quy trình pháp lý thống nhất về tổ chức thi hành pháp luật, trong đó chú trọng vào hoạt động theo dõi thi hành, rà soát, kiểm tra và thanh tra việc thi hành văn bản.

Dự thảo yêu cầu cơ quan Nhà nước và người có thẩm quyền phải có trách nhiệm tiếp nhận, tổng hợp và phân tích các khó khăn, vướng mắc, khoảng trống pháp lý hoặc các mâu thuẫn chồng chéo phát sinh từ thực tiễn.

Đáng chú ý, dự thảo đưa ra cơ chế phân loại các vấn đề phát sinh để kịp thời tiến hành kiểm tra, rà soát hoặc kiến nghị bãi bỏ, thay thế văn bản nếu phát hiện quy định mang tính cục bộ, cản trở sự phát triển.

Quy định việc công khai, cập nhật kết quả kiểm tra cũng được đề cập rõ nhằm sử dụng kết quả này làm cơ sở phát hiện sơ hở, từ đó ngăn chặn tình trạng trục lợi chính sách thông qua các cách hiểu pháp luật không thống nhất. Việc xác lập cơ chế phản ứng chính sách chặt chẽ như vậy sẽ tạo ra hệ thống cảnh báo sớm, phát hiện ngay các dấu hiệu tiêu cực trong quá trình văn bản đi vào đời sống.

Đồ họa: Trang Nguyệt

Ý kiến của Thanh tra Chính phủ về xác định hiệu lực và điều khoản chuyển tiếp

Góp ý đối với hồ sơ dự án Luật về văn bản quy phạm pháp luật, Thanh tra Chính phủ đã có những đóng góp cụ thể liên quan đến hệ thống hóa và hiệu lực văn bản để tránh tạo ra khoảng trống pháp lý.

Thanh tra Chính phủ nhận định rằng việc dự thảo lựa chọn giải pháp đơn giản hóa hệ thống văn bản quy phạm pháp luật sẽ đặt ra yêu cầu xác định rõ hiệu lực của các loại văn bản quy phạm pháp luật đã được ban hành và đang có hiệu lực, nhưng không còn được duy trì theo Luật về văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là các Nghị quyết của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ.

Theo đó, Thanh tra Chính phủ đề nghị cơ quan soạn thảo cần có định hướng rõ ràng và đưa trực tiếp vào hồ sơ chính sách cách thức xây dựng các điều khoản chuyển tiếp nhằm làm rõ việc xác định hiệu lực của các văn bản này.

Thanh tra Chính phủ cũng gợi mở giải pháp có thể đặt ra một thời hạn cụ thể bắt buộc phải xử lý, hoặc thiết lập cơ chế thu hút các nội dung đang được quy định tại các loại văn bản quy phạm pháp luật hiện có chuyển vào các hình thức văn bản quy phạm pháp luật mới phù hợp hơn, qua đó bảo đảm sự minh bạch và tính liên tục trong hoạt động quản lý Nhà nước cũng như công tác thanh tra, kiểm tra.

Từ việc phân định rõ thẩm quyền ban hành văn bản, thu hẹp phạm vi ủy quyền lập pháp đến tăng cường kiểm tra, rà soát và phản hồi chính sách, dự thảo luật đặt mục tiêu xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực toàn diện trong công tác xây dựng pháp luật. Đây được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng thể chế và bảo đảm hệ thống pháp luật vận hành minh bạch, hiệu quả.